بهاءالدین محمد عاملی، معروف به شیخ بهایی، از جامع‌ترین دانشمندان دوره‌ی صفوی است: فقیه، ریاضی‌دان، ستاره‌شناس، شاعر و به روایت سنت، معمار. شیخ‌الاسلام اصفهان بود و نام او با داستان‌هایی چون گلخن حمام شیخ بهایی و منار جنبان پیوند خورده است.
شجره‌نامه
از جبل عامل تا اصفهان
شیخ بهایی در بعلبک زاده شد و در کودکی با پدرش، عزالدین حسین، که از عالمان جبل عامل بود، به ایران آمد. در قزوین و هرات درس خواند و در زمان شاه عباس شیخ‌الاسلام اصفهان شد.
دانش‌های گوناگون
«خلاصة الحساب» او کتاب درسی ریاضی در ایران و هند شد و «جامع عباسی» نخستین رساله‌ی فقهی جامع به فارسی است. «کشکول» او گنجینه‌ای از داستان‌ها و نکته‌هاست و مثنوی‌های «نان و حلوا» و «شیر و شکر» را سرود.
سنت عامیانه، طراحی حمام شیخ بهایی، تقسیم آب زاینده‌رود (طومار شیخ بهایی) و قبله‌ی مسجد امام اصفهان را به او نسبت می‌دهد؛ برخی از این نسبت‌ها مستند نیستند.
گاه‌شمار زندگی
- ۱۵۴۷ مزادن در بعلبک
- حدود ۱۵۵۸ مآمدن به ایران
- دوره‌ی شاه عباسشیخ‌الاسلامی اصفهان
- ۱۶۲۱ مدرگذشت در اصفهان و خاکسپاری در مشهد
آثار
پرسش‌های رایج
آرامگاه شیخ بهایی کجاست؟
در مشهد، در جوار حرم امام رضا.
آیا شیخ بهایی منار جنبان را ساخت؟
این نسبت در سنت عامیانه رایج است، اما سند تاریخی روشنی ندارد.
منابع
- دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مدخل «بهایی»
- سعید نفیسی، احوال و اشعار شیخ بهایی
- دانشنامه‌ی ایرانیکا، مدخل «Bahāʾ-al-Din ʿĀmeli»