زرتشت سپیتمان، پیامبر ایرانی، آیینی را آورد که اهورامزدا را خدای یگانه‌ی دانا می‌داند و زندگی را میدان گزینش میان راستی و دروغ می‌شمارد. سرودهای او، گاهان، کهنترین بخش اوستا و از کهنترین متن‌های زبان‌های ایرانی است.
شجره‌نامه
خاندان: سپیتمان
روزگار و زادگاه
زمان زندگی زرتشت از پرسش‌های بزرگ تاریخ ایران است. سنت زرتشتی متأخر او را «۲۵۸ سال پیش از اسکندر» می‌داند، اما بسیاری از پژوهشگران بر پایه‌ی زبان گاهان، که به زبان ودای هندی نزدیک است، او را بسیار کهن‌تر، شاید میان ۱۵۰۰ تا ۱۰۰۰ پیش از میلاد، می‌دانند. جغرافیای اوستا نیز او را به شرق ایران‌زمین پیوند می‌دهد، هرچند سنت پسین زادگاهش را در آذربایجان (ری یا کنار دریاچه‌ی ارومیه) می‌داند.
پیام گاهان
در گاهان، زرتشت از اهورامزدا، «سرور دانا»، سخن می‌گوید و آدمی را آزاد می‌داند که میان «اشه» (راستی و نظم) و «دروج» (دروغ) یکی را برگزیند. سه‌گانه‌ی «اندیشه‌ی نیک، گفتار نیک، کردار نیک» (هومت، هوخت، هورشت) چکیده‌ی اخلاق این آیین است.
به روایت سنت، نخستین کسی که دین او را پذیرفت پسرعمویش مدیوماه بود و سپس کی‌گشتاسپ، پادشاه کیانی، به او گروید. زرتشت در گاهان از گشتاسپ و فرشوشتر و جاماسپ یاد می‌کند.
مرگ و میراث
بنا بر سنت پسین، زرتشت در هفتادوهفت‌سالگی در آتشکده به دست یک تورانی کشته شد. آیین زرتشتی آیین رسمی هخامنشیان (به احتمال)، اشکانیان و ساسانیان بود و امروز پیروانی در ایران، هند (پارسیان) و جهان دارد.
گاه‌شمار زندگی
- نامعلومزادن در خاندان سپیتمان
- در سی‌سالگی (به روایت سنت)دریافت پیام از اهورامزدا
- سال‌های بعدگرویدن کی‌گشتاسپ به دین او
آثار
پرسش‌های رایج
گاهان چیست؟
پنج سرود (۱۷ هات) در یسنای اوستا که سرودهی خود زرتشت شمرده میشود و کهنترین بخش اوستاست.
زرتشت چه زمانی می‌زیست؟
زمان دقیق او روشن نیست؛ برآوردها از حدود ۱۵۰۰ تا ۶۰۰ پیش از میلاد است و بسیاری از پژوهشگران زمانی پیش از ۱۰۰۰ پیش از میلاد را محتمل‌تر می‌دانند.
منابع
- اوستا، گاهان (یسنا ۲۸ تا ۵۳)
- مری بویس، تاریخ کیش زرتشت
- دانشنامه‌ی ایرانیکا، مدخل «Zoroaster»