ابوسعید فضل‌الله بن ابی‌الخیر، عارف بزرگ خراسان، با سماع، مهربانی و گشاده‌دستی‌اش در عرفان ایرانی چهره‌ای یگانه است. نوه‌اش زندگی و سخنانش را در «اسرار التوحید» گرد آورد؛ از زیباترین نثرهای فارسی.
شجره‌نامه
از ریاضت تا گشادگی
ابوسعید در میهنه، نزدیک سرخس، زاده شد و در مرو و سرخس فقه آموخت. سپس سال‌ها به ریاضت‌های سخت پرداخت. پس از این دوره، راهی گشاده و شاد را برگزید: مجلس‌هایش با سماع و شعر و سفره‌های گشاده همراه بود و می‌گفت: «تصوف دو چیز است: یکسو نگریستن و یکسان زیستن».
ابوسعید و ابن‌سینا
داستان دیدار او با ابن‌سینا مشهور است: می‌گویند پس از دیدار، ابن‌سینا گفت «آنچه من می‌دانم او می‌بیند» و ابوسعید گفت «آنچه ما می‌بینیم او می‌داند». پژوهشگران در تاریخی بودن این دیدار تردید دارند.
رباعی‌ها
رباعی‌های بسیاری به ابوسعید نسبت داده‌اند، اما در «اسرار التوحید» آمده که او جز دو سه بیت شعر نسروده و بیشتر رباعی‌هایی که می‌خواند از دیگران بود. با این همه، رباعی عرفانی با نام او گره خورده است.
گاه‌شمار زندگی
- ۹۶۷ مزادن در میهنه
- سال‌های جوانیآموختن در مرو و سرخس و دوره‌ی ریاضت
- حدود ۱۰۲۰ م به بعدمجلس‌های نیشابور و میهنه
- ۱۰۴۹ مدرگذشت در میهنه
آثار
پرسش‌های رایج
اسرار التوحید چیست؟
کتابی به نثر فارسی دربارهی زندگی و سخنان ابوسعید که نوهی او محمد بن منور در سدهی ششم نوشت.
آرامگاه ابوسعید کجاست؟
در میهنه، در ترکمنستان امروز، نزدیک مرز ایران.
منابع
- محمد بن منور، اسرار التوحید (تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی)
- دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابوسعید ابوالخیر»