مانی، پیامبر ایرانی سده‌ی سوم میلادی، آیینی جهانی آورد که جهان را آمیزه‌ی نور و تاریکی می‌دانست. آیین او از روم تا چین گسترش یافت. مانی کتاب‌هایش را با نگاره‌ها می‌آراست و در ادبیات فارسی نماد نقاشی شد.
شجره‌نامه
پیامبر نور
مانی در خانواده‌ای پارتی‌تبار در میان‌رودان زاده شد و در کودکی در میان فرقه‌ای غسل‌گرا پرورش یافت. به گفته‌ی خودش، در دوازده و بیست‌وچهارسالگی پیام‌هایی آسمانی دریافت کرد. آموزه‌ی او جهان را آمیخته‌ی دو اصل نور و ظلمت می‌دانست و رستگاری را جدا کردن پاره‌های نور از تاریکی.
او خود را دنباله‌ی زرتشت، بودا و عیسی می‌شمرد و کتاب‌هایش را به زبان سریانی نوشت؛ جز «شاپورگان» که به پارسی میانه برای شاپور یکم نگاشت.
گسترش و فرجام
شاپور یکم به او اجازه‌ی تبلیغ داد و مانی سال‌ها سفر کرد. اما در زمان بهرام یکم، با دشمنی موبدان، به زندان افتاد و در گندی‌شاپور درگذشت. آیین مانوی تا سده‌ها در آسیای میانه و چین زنده ماند و در سده‌ی هشتم میلادی آیین رسمی اویغورها شد.
مانی نقاش
مانی کتابی به نام «ارژنگ» (اردهنگ) داشت که آموزههایش را با نگاره نشان میداد. از این رو در ادبیات فارسی «مانی» نماد نقاش چیرهدست است و «نگارخانه‌ی چین» و «ارژنگ مانی» در شعر فارسی بسیار آمده است.
گاه‌شمار زندگی
- ۲۱۶ مزادن نزدیک تیسفون
- ۲۴۰ مآغاز دعوت
- حدود ۲۴۲ مدیدار با شاپور یکم
- حدود ۲۷۴–۲۷۷ مدرگذشت در زندان گندی‌شاپور
آثار
پرسش‌های رایج
چرا در شعر فارسی مانی نماد نقاشی است؟
زیرا مانی آموزههایش را با نگارههای کتاب «ارژنگ» نشان میداد و در سنت ایرانی نقاشی چیرهدست شمرده میشد.
آیین مانوی تا کجا رسید؟
از شمال آفریقا و روم تا آسیای میانه و چین.
منابع
- ابن ندیم، الفهرست
- دانشنامه‌ی ایرانیکا، مدخل «Mani»
- ساموئل لیو، آیین مانوی در امپراتوری روم و چین