سید اسماعیل جرجانی، پزشک گرگانی، نخستین دانشنامهی بزرگ پزشکی را به زبان فارسی نوشت. «ذخیرهی خوارزمشاهی» او واژگان پزشکی فارسی را پایه گذاشت و تا سده‌ها در ایران و هند خوانده می‌شد.
زندگی
جرجانی در گرگان زاده شد، در نیشابور پزشکی آموخت و سپس به دربار قطب‌الدین محمد خوارزمشاه رفت. او از شاگردان شاگردان ابن‌سینا شمرده می‌شود و کتاب‌هایش را به فارسی نوشت تا همه بتوانند از آن بهره ببرند.
ذخیرهی خوارزمشاهی
این کتاب، که آن را برای قطب‌الدین خوارزمشاه نوشت، در ده بخش (کتاب) به کالبدشناسی، بهداشت، بیماری‌ها، درمان و داروها می‌پردازد. او سپس خلاصه‌هایی از آن، از جمله «خفی علائی» (کتابی کوچک که در آستین جا میگرفت) و «الاغراض الطبیة»، نیز نوشت.
گاه‌شمار زندگی
- حدود ۱۰۴۲ مزادن در گرگان
- حدود ۱۱۱۰ مرفتن به خوارزم و نوشتن ذخیره
- ۱۱۳۶ مدرگذشت در مرو
آثار
پرسش‌های رایج
ذخیرهی خوارزمشاهی چیست؟
دانشنامهی بزرگ پزشکی به فارسی، نوشتهی سید اسماعیل جرجانی در آغاز سدهی ششم قمری.
چرا خفی علائی چنین نام دارد؟
زیرا کتابی کوچک بود که در آستین (خف) جا میگرفت و همیشه همراه پزشک بود.
منابع
- دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مدخل «جرجانی، اسماعیل»
- دانشنامهی ایرانیکا، مدخل «Jorjānī, Zayn-al-Dīn»