ابوریحان محمد بن احمد بیرونی در ستاره‌شناسی، ریاضیات، جغرافیا، تاریخ و شناخت فرهنگ‌ها سرآمد بود. شعاع زمین را با روشی تازه اندازه گرفت و «تحقیق ما للهند» او از نخستین پژوهش‌های بی‌طرفانه درباره‌ی یک فرهنگ دیگر است.
زندگی
بیرونی در حومه‌ی کاث، پایتخت خوارزم، به دنیا آمد. پس از گرفتاری‌های سیاسی خوارزم، به دربار غزنویان رفت و همراه سلطان محمود به هند سفر کرد. در هند سنسکریت آموخت و دانش و آیین هندیان را از نزدیک شناخت.
دانش
بیرونی با رصد افق از بالای یک کوه در هند و حساب زاویهی فرورفتگی آن، شعاع زمین را با دقتی شگفت برآورد کرد. «القانون المسعودی» دانشنامه‌ی ستاره‌شناسی اوست و «التفهیم لاوائل صناعة التنجیم» را به دو زبان فارسی و عربی برای آموزش ریاضی و نجوم نوشت.
«آثار الباقیة عن القرون الخالیة» درباره‌ی گاه‌شماری و جشن‌های ملت‌هاست و آگاهی‌های ارزشمندی از جشن‌های ایرانی مانند نوروز و مهرگان در خود دارد.
یاد او
سیزدهم شهریور در ایران روز بزرگداشت ابوریحان بیرونی است. روش او، که بر مشاهده، سنجش و پرهیز از پیش‌داوری تکیه داشت، او را در شمار بزرگ‌ترین دانشمندان سده‌های میانه نشانده است.
گاه‌شمار زندگی
- ۳۶۲ قتولد در خوارزم
- حدود ۳۹۰ قنگارش آثار الباقیه
- ۴۰۸ قرفتن به غزنه
- حدود ۴۲۱ قنگارش تحقیق ما للهند و التفهیم
- پس از ۴۴۲ قدرگذشت در غزنه
آثار
پرسش‌های رایج
بیرونی شعاع زمین را چطور اندازه گرفت؟
با اندازهگیری ارتفاع یک کوه و زاویهی فرورفتگی افق از قلهی آن، و حساب مثلثاتی؛ روشی که به اندازهگیری میدانی طولانی نیاز نداشت.
منابع
- بیرونی، التفهیم
- دانشنامه‌ی ایرانیکا، مدخل «Bīrūnī, Abū Rayḥān»
- دائرةالمعارف بزرگ اسلامی