حکیم الیاس بن یوسف نظامی گنجوی، بزرگ‌ترین داستان‌سرای شعر فارسی است. پنج منظومهی او، «خمسه» یا «پنج گنج»، که «خسرو و شیرین»، «لیلی و مجنون» و «هفتپیکر» از آن‌هاست، سده‌ها الگوی شاعران از ترکیه تا هند بود.
شجره‌نامه
زندگی
نظامی تقریباً همه‌ی عمر را در گنجه، در قفقاز، گذراند و برخلاف بسیاری از شاعران روزگارش، در دربار نزیست؛ منظومه‌هایش را برای فرمانروایان می‌فرستاد. همسرش آفاق، کنیزی قپچاقی که فرمانروای دربند به او بخشیده بود، زود درگذشت و نظامی در «خسرو و شیرین» با اندوه از او یاد کرده است.
پنج گنج
«مخزن الاسرار» در اندرز و حکمت؛ «خسرو و شیرین» داستان عشق خسرو پرویز و شیرین و فرهاد کوهکن؛ «لیلی و مجنون» عشق قیس و لیلی که از عربی آمده بود؛ «هفتپیکر» داستان بهرام گور و هفت شاهزاده‌بانو؛ و «اسکندرنامه» داستان اسکندر. شاعرانی چون امیرخسرو دهلوی و جامی به پیروی از او خمسه سرودند.
گاه‌شمار زندگی
- حدود ۱۱۴۱ مزادن در گنجه
- حدود ۱۱۶۳ ممخزن الاسرار
- حدود ۱۱۸۰ مخسرو و شیرین
- ۱۱۸۸ ملیلی و مجنون
- ۱۱۹۷ مهفت‌پیکر
- حدود ۱۲۰۹ مدرگذشت در گنجه
آثار
پرسش‌های رایج
خمسهی نظامی چیست؟
پنج منظومهی نظامی: مخزن الاسرار، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، هفتپیکر و اسکندرنامه.
آرامگاه نظامی کجاست؟
در گنجه، در جمهوری آذربایجان.
منابع
- نظامی، خمسه (تصحیح حسن وحید دستگردی)
- عبدالحسین زرین‌کوب، پیر گنجه در جستجوی ناکجاآباد
- دانشنامه‌ی ایرانیکا، مدخل «Neẓāmi Ganjavi»