حکیم عمر خیام نیشابوری، ریاضی‌دانی که معادله‌های درجه‌ی سه را به روش هندسی حل کرد و در ساختن تقویم جلالی سهم داشت، با رباعیاتش نامدارترین شاعر ایرانی در جهان شد.
ریاضی و ستاره‌شناسی
خیام در نیشابور به دنیا آمد. رساله‌ی او در جبر، حل هندسی معادله‌های درجه‌ی سه را با برخورد مقطع‌های مخروطی به شکلی منظم بیان کرد. به دعوت ملکشاه سلجوقی و وزیرش خواجه نظام‌الملک، با گروهی از ستارهشناسان تقویم جلالی را فراهم آورد؛ تقویمی که پایهی گاه‌شماری خورشیدی ایران است و دقتش ستوده می‌شود.
رباعیات
رباعی‌های منسوب به خیام از گذر عمر، شک و پرسش و غنیمت شمردن دم سخن می‌گوید. تشخیص رباعی‌های اصیل او از منسوب‌ها کار دشواری است و پژوهشگرانی چون صادق هدایت و محمدعلی فروغی کوشیده‌اند رباعیات اصیل‌تر را جدا کنند. ترجمه‌ی آزاد ادوارد فیتزجرالد به انگلیسی در سال ۱۸۵۹، خیام را در غرب پرآوازه کرد.
آرامگاه
آرامگاه خیام در نیشابور با طراحی هوشنگ سیحون ساخته شده است. بیست و هشتم اردیبهشت در ایران روز بزرگداشت خیام است.
گاه‌شمار زندگی
- حدود ۴۳۹ قتولد در نیشابور
- حدود ۴۶۷ قآغاز کار تقویم جلالی
- سده‌ی پنجم هجرینگارش رساله‌ی جبر
- حدود ۵۱۷ قدرگذشت در نیشابور
آثار
پرسش‌های رایج
سهم خیام در تقویم ایرانی چیست؟
او از ستارهشناسان گروهی بود که تقویم جلالی را در روزگار ملکشاه سلجوقی فراهم کردند؛ پایهی تقویم خورشیدی امروز ایران.
روز خیام کی است؟
۲۸ اردیبهشت.
منابع
- رباعیات خیام، تصحیح فروغی و غنی
- دانشنامه‌ی ایرانیکا، مدخل «Khayyam, Omar»
- رشدی راشد، ریاضیات خیام