خسرو یکم، که «انوشیروان» (روان جاوید) نام گرفت، از بزرگ‌ترین شاهان ساسانی است. اصلاحات مالیاتی و سپاهی او، رونق دانش در دربارش و آوازهی دادگریاش، او را در یاد ایرانیان نماد پادشاه دادگر کرده است.
شجره‌نامه
اصلاحات
پس از آشوب‌های جنبش مزدک در زمان پدرش قباد، خسرو به پادشاهی رسید. او زمین‌ها را پیمود و مالیات را بر پایه‌ی اندازه‌ی زمین و گونه‌ی کشت ثابت کرد؛ کاری که مالیات‌گیری را پیش‌بینی‌پذیر ساخت و تا سده‌ها پس از ساسانیان ماند.
سپاه را نیز سامان تازه داد: کشور را به چهار بخش (کوست) تقسیم کرد و برای هر بخش فرماندهی (اسپهبد) گماشت و به سواران کم‌بضاعت جنگ‌افزار و مقرری داد.
دانش و فرهنگ
در زمان او کتاب «کلیله و دمنه» به دست برزویه‌ی پزشک از هند به ایران آمد و به پهلوی برگردانده شد و بازی شطرنج به ایران رسید. هنگامی که آکادمی آتن بسته شد، چند فیلسوف یونانی به دربار او پناه آوردند. جندی‌شاپور در زمان او یکی از کانون‌های دانش پزشکی بود.
جنگ‌ها
خسرو با روم بیزانس بارها جنگید و در ۵۴۰ میلادی انطاکیه را گرفت. در شرق، با همراهی ترکان، هپتالیان را برانداخت و در جنوب، یمن را از حبشیان گرفت. کاخ تیسفون (طاق کسری) را بیشتر پژوهشگران از ساخته‌های زمان او می‌دانند.
گاه‌شمار زندگی
- ۵۳۱ مبه تخت نشستن
- ۵۴۰ مگشودن انطاکیه
- حدود ۵۶۰ مبرانداختن هپتالیان
- حدود ۵۷۰ مگرفتن یمن
- ۵۷۹ مدرگذشت
کارنامه و یادگارها
پرسش‌های رایج
چرا او را انوشیروان دادگر میخوانند؟
«انوشیروان» یعنی روان جاوید. آوازهی دادگریاش از اصلاحات مالیاتی و داستانهایی چون زنجیر داد آمده است، اگرچه در سرکوب مزدکیان سختگیر بود.
بزرگمهر کیست؟
وزیر خردمند انوشیروان در روایتهای ایرانی و شاهنامه؛ تاریخی بودنش قطعی نیست.
منابع
- طبری، تاریخ الرسل و الملوک
- فردوسی، شاهنامه
- دانشنامه‌ی ایرانیکا، مدخل «Kosrow I»