بزرگمهر بختگان، وزیر خردمند انوشیروان در شاهنامه، نماد خرد ایرانی است. او خواب انوشیروان را گزارد، راز شطرنج را که از هند آمده بود گشود و بازی نرد را در پاسخ ساخت. تاریخی بودن او قطعی نیست.
گزارنده‌ی خواب
انوشیروان خوابی دید که موبدان نتوانستند بگزارند. فرستاده‌ای به مرو رفت و کودکی به نام بزرگمهر را یافت که خواب را درست گزارد و راز بیگانه‌ای پنهان در شبستان شاه را آشکار کرد. از آن پس بزرگمهر به دربار راه یافت و به بلندترین جایگاه رسید.
شطرنج و نرد
شاه هند شطرنجی به دربار ایران فرستاد و گفت اگر دانایان ایران راز آن را بیابند، باج می‌پردازد. بزرگمهر در یک روز و شب راز بازی را یافت و در پاسخ، بازی نرد را ساخت و به هند فرستاد که دانایان هند از گشودنش درماندند. پندهای او در شاهنامه و متن پهلوی «یادگار بزرگمهر» آمده است.
پرسش‌های رایج
نرد را چه کسی ساخت؟
به روایت شاهنامه، بزرگمهر در پاسخ به شطرنج هندی ساخت.
آیا بزرگمهر شخصیتی تاریخی است؟
در منابع تاریخی همروزگار نشانی روشن از او نیست؛ برخی پژوهشگران او را با برزویه یا یکی از وزیران ساسانی یکی دانستهاند.
منابع
- فردوسی، شاهنامه، پادشاهی انوشیروان
- یادگار بزرگمهر (متن پهلوی)
- دانشنامه‌ی ایرانیکا، مدخل «Bozorgmehr»