اردشیر یکم با پیروزی بر اردوان پنجم اشکانی در سال ۲۲۴ میلادی شاهنشاهی ساسانی را بنیان گذاشت؛ دولتی که بیش از چهار سده پایید و در فرهنگ، معماری و دولت‌داری ایران اثری ژرف نهاد.
شجره‌نامه
برخاستن از پارس
اردشیر از خاندانی در پارس بود که به ساسان، نیای ساسانیان، می‌رسید. او نخست بر شهرهای پارس چیره شد و سپس با اردوان پنجم، آخرین شاه بزرگ اشکانی، درافتاد. در نبرد هرمزدگان در سال ۲۲۴ میلادی اردوان کشته شد و اردشیر خود را «شاهنشاه ایران» خواند.
دولت و آیین
اردشیر دولتی متمرکزتر از اشکانیان ساخت، آیین زرتشتی را پشتوانه‌ی دولت کرد و شهرهایی بنیاد نهاد؛ از جمله اردشیرخوره (فیروزآباد امروز) که کاخ و دژ او هنوز در آن برپاست. نگاره‌ی تاج‌ستانی او از اهورامزدا در نقش رستم از نامدارترین سنگ‌نگاره‌های ساسانی است.
در ادب فارسی
داستان زندگی او در «کارنامهی اردشیر بابکان» به زبان پهلوی و سپس در شاهنامه‌ی فردوسی آمده است؛ اردشیر در این روایت‌ها پادشاهی خردمند و دادگر است که اندرزهایش زبانزد شد.
گاه‌شمار زندگی
- حدود ۲۰۸ مقدرت گرفتن در پارس
- ۲۲۴ مپیروزی بر اردوان پنجم در هرمزدگان
- ۲۲۶ متاج‌گذاری در تیسفون (بنا بر بیشتر منابع)
- حدود ۲۴۲ مدرگذشت و جانشینی شاپور یکم
کارنامه و یادگارها
پرسش‌های رایج
کارنامهی اردشیر بابکان چیست؟
متنی به زبان پهلوی (فارسی میانه) دربارهی زندگی و پادشاهی اردشیر که آمیزهای از تاریخ و داستان است.
منابع
- کارنامهی اردشیر بابکان
- دانشنامه‌ی ایرانیکا، مدخل «Ardašīr I»
- تورج دریایی، شاهنشاهی ساسانی