هاشم بن حکیم، معروف به المقنع (روبندزده)، که همیشه چهره‌اش را با نقابی سبز یا زرین می‌پوشاند، در ماوراءالنهر جنبش «سپیدجامگان» را رهبری کرد. داستان «ماه نخشب»، ماه ساختگیای که از چاهی برمی‌آمد، با نام او پیوند خورده است.
سپیدجامگان
مقنع از مردم مرو و از یاران ابومسلم بود. پس از مرگ ابومسلم، آموزه‌ای آورد که ابومسلم را دارای روحی ایزدی می‌دانست. یارانش جامه‌ی سپید می‌پوشیدند، در برابر سیاه‌جامگان عباسی. در سغد و کش جنبشی گسترده برپا کرد که سال‌ها با سپاهیان خلیفه مهدی جنگید.
ماه نخشب
به روایت منابع، مقنع از چاهی در نخشب ماهی برمیآورد که تا فرسنگ‌ها می‌درخشید؛ شاید با آینه و جیوه. این «ماه نخشب» یا «ماه مقنع» در شعر فارسی مثل شده است. سرانجام در دژ سنام نزدیک کش محاصره شد و به روایت منابع، خود را با خانواده‌اش در آتش انداخت تا به دست دشمن نیفتد.
گاه‌شمار زندگی
- حدود ۱۵۹ ق / ۷۷۶ مآغاز جنبش سپیدجامگان
- حدود ۱۶۳ ق / ۷۷۹ ممحاصره‌ی دژ سنام و مرگ
کارنامه و یادگارها
پرسش‌های رایج
ماه نخشب چیست؟
ماه ساختگیای که به روایت منابع، مقنع از چاهی در نخشب برمیآورد و در شعر فارسی مثل شد.
چرا او را مقنع می‌نامند؟
زیرا همیشه نقاب بر چهره داشت؛ «مقنع» یعنی روبندزده.
منابع
- نرشخی، تاریخ بخارا
- طبری، تاریخ الرسل و الملوک
- دانشنامه‌ی ایرانیکا، مدخل «Moqannaʿ»