میترا یا مهر، ایزد پیمان و روشنایی، از کهن‌ترین ایزدان هندوایرانی است. «مهر یشت» در ستایش اوست. جشن مهرگان و شب یلدا با او پیوند دارند و آیین رازآمیز میترایی در امپراتوری روم از نام او بهره گرفت.
نگهبان پیمان
در اوستا، میترا نگهبان پیمان است: با هزار گوش و ده هزار چشم، پیمان‌شکنان را می‌بیند و کیفر می‌دهد. او پیش از خورشید بر فراز البرز برمی‌آید و بر چراگاه‌ها و کشورها می‌نگرد. نام او در پیمانی میان هیتی‌ها و میتانی‌ها از سده‌ی چهاردهم پیش از میلاد نیز آمده است.
مهرگان و یلدا
جشن مهرگان در روز مهر از ماه مهر (۱۶ مهر) بزرگداشت اوست. شب یلدا را نیز با زایش خورشید و مهر پیوند داده‌اند. در امپراتوری روم، آیینی رازآمیز به نام «میتراس» با نگاره‌ی کشتن گاو رواج یافت که پیوند و اندازه‌ی وام‌گیری آن از مهر ایرانی محل بحث پژوهشگران است.
پرسش‌های رایج
جشن مهرگان چه روزی است؟
روز شانزدهم مهر (مهر روز از مهر ماه).
آیا میترائیسم رومی همان آیین مهر ایرانی است؟
از نام و برخی نمادهای ایرانی بهره گرفته، اما بسیاری از پژوهشگران آن را آیینی جداگانه که در روم شکل گرفت می‌دانند.
منابع
- اوستا، مهر یشت
- ایلیا گرشویچ، سرود اوستایی مهر
- دانشنامه‌ی ایرانیکا، مدخل «Mithra»