طراحی و ساخت اتاق تمیز از پروژه هایی است که جزئیات فنی و الزامات اجرایی در نتیجه نهایی آن نقش مهمی دارند. انتخاب تجهیزات، نحوه چیدمان فضا، مسیر تردد افراد و مواد و هماهنگی بخش های مختلف پروژه باید متناسب با نیاز هر مجموعه انجام شود. در ادامه، با مفهوم اتاق تمیز، کاربردها، استانداردها، اجزای اصلی، مراحل طراحی و ساخت و نکات مهم اجرای آن آشنا می شویم.

اگر برای پروژه خود به خدمات طراحی اتاق تمیز نیاز دارید، می توانید مشخصات اولیه پروژه مانند کاربری، متراژ، فرآیند و کلاس پاکیزگی مورد نیاز را با کارشناسان اندیشگران جامع صنعت ایرانیان مطرح کنید تا نیازهای فنی پروژه بررسی شود.

اتاق تمیز چیست و چه چیزی را کنترل می کند؟

اتاق تمیز یا Cleanroom به فضایی کنترل شده گفته می شود که میزان آلودگی های موجود در هوا و برخی شرایط محیطی آن، متناسب با نیاز یک فرآیند مشخص، تحت کنترل قرار می گیرد. برخلاف تصور رایج، اتاق تمیز فقط یک فضای بسیار تمیز یا اتاقی مجهز به فیلتر هوا نیست؛ بلکه مجموعه ای مهندسی شده از سیستم تهویه، فیلتراسیون، کنترل فشار، سطوح داخلی، تجهیزات ورود و خروج و روش های بهره برداری است.

هدف اصلی طراحی اتاق تمیز این است که ورود، تولید و تجمع آلودگی در محیط تا سطح مورد نیاز کنترل شود.به همین دلیل، یک کلین روم را باید به عنوان یک سیستم یکپارچه کنترل آلودگی در نظر گرفت

اتاق تمیز در چه صنایعی کاربرد دارد؟

هر جا که وجود ذرات، آلودگی یا تغییرات شرایط محیطی بتواند روی کیفیت محصول یا فرآیند تاثیر بگذارد، ممکن است استفاده از اتاق تمیز ضرورت پیدا کند. از مهم ترین کاربردهای کلین روم می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • صنایع داروسازی
  • تولید محصولات استریل
  • تولید تجهیزات و ملزومات پزشکی
  • آزمایشگاه ها
  • صنایع زیست فناوری
  • برخی فرآیندهای تحقیقاتی و آزمایشگاهی
  • صنایع الکترونیک
  • تولید قطعات حساس و دقیق
  • صنایع نیمه هادی
  • صنایع اپتیک

کاربرد اتاق تمیز در صنایع مختلف

آشنایی با استاندارد های اتاق تمیز

استانداردهای مورد استفاده در پروژه های کلین روم به نوع فرآیند و کاربرد مجموعه بستگی دارند. بنابراین نمی توان تمام الزامات اتاق تمیز را تنها با یک استاندارد تعریف کرد. از مهم ترین مراجع مرتبط با اتاق تمیز می توان به خانواده استانداردهای ISO 14644 و الزامات EU GMP در پروژه های دارویی اشاره کرد.

استاندارد ISO 14644-1 و طبقه بندی پاکیزگی

استاندارد ISO 14644-1 یکی از مهم ترین مراجع برای طبقه بندی پاکیزگی هوای اتاق های تمیز است. در این استاندارد، کلاس پاکیزگی بر اساس غلظت ذرات معلق با اندازه های مشخص در واحد حجم هوا تعیین می شود.

این استاندارد کلاس های پاکیزگی را از ISO 1 تا ISO 9 تعریف می کند. هرچه الزامات کنترل ذرات سختگیرانه تر باشد، میزان ذرات مجاز در هوا کمتر خواهد بود.

جدول زیر مبنای کلاس بندی ISO 14644-1 را نشان می دهد:

کلاس ISO

≥0.1 µm

≥0.2 µm

≥0.3 µm

≥0.5 µm

≥1 µm

≥5 µm

معادل تقریبی FED STD 209E

ISO 1

10

—

—

—

—

—

—

ISO 2

100

24

10

—

—

—

—

ISO 3

1,000

237

102

35

—

—

Class 1

ISO 4

10,000

2,370

1,020

352

83

—

Class 10

ISO 5

100,000

23,700

10,200

3,520

832

—

Class 100

ISO 6

1,000,000

237,000

102,000

35,200

8,320

293

Class 1,000

ISO 7

—

—

—

352,000

83,200

2,930

Class 10,000

ISO 8

—

—

—

3,520,000

832,000

29,300

Class 100,000

ISO 9

—

—

—

35,200,000

8,320,000

293,000

Room air

مقادیر جدول بر اساس غلظت ذرات تجمعی هستند؛ به این معنا که برای مثال، مقدار ذرات ≥0.3 میکرومتر شامل ذراتی با اندازه برابر یا بزرگ تر از 0.3 میکرومتر می شود.

نکته مهم این است که انتخاب کلاس ISO نباید صرفا با این تصور انجام شود که «کلاس بالاتر همیشه بهتر است». کلاس مناسب باید بر اساس نوع فرآیند، محصول، حساسیت آن به آلودگی، میزان تولید ذرات، تعداد افراد، تجهیزات موجود و الزامات پروژه تعیین شود.

الزامات اتاق تمیز در صنایع دارویی و EU GMP

در سیستم EU GMP، محیط های کنترل شده دارویی بر اساس گریدهای مختلف از جمله Grade A، Grade B، Grade C و Grade D دسته بندی می شوند. در این دسته بندی، تعداد ذرات مجاز در شرایط At rest و In operation مورد توجه قرار می گیرد.

Grade

≥0.5 µm در حالت At rest

≥5 µm در حالت At rest

≥0.5 µm در حالت In operation

≥0.2 µm در حالت In operation

A

3,500

1

3,500

1

B

3,500

1

35,000

2,000

C

350,000

2,000

350,000

20,000

D

3,500,000

20,000

تعریف نشده

تعریف نشده

در نتیجه، در پروژه های دارویی نمی توان صرفا با ذکر یک کلاس ISO، تمام الزامات پاکیزگی محیط را مشخص کرد و باید الزامات فرآیند و الزامات GMP نیز در طراحی مورد توجه قرار گیرند.

طراحی اتاق تمیز چگونه انجام می شود؟

طراحی اتاق تمیز با شناخت دقیق فرآیند، نوع محصول و میزان کنترل مورد نیاز آغاز می شود. در این مرحله باید مشخص شود اتاق برای چه کاربردی ساخته می شود، چه کلاس پاکیزگی نیاز دارد و چه الزامات مربوط به دما، رطوبت، فشار و تعداد ذرات باید رعایت شود. تهیه URS یا نیازمندی های کارفرما نیز کمک می کند تمام این الزامات پیش از شروع طراحی مشخص باشند و طراحی معماری، تاسیسات و تجهیزات بر اساس یک هدف واحد انجام شود.

در مرحله بعد، زون بندی فضا، مسیر ورود و خروج افراد و مواد، جریان هوا و اختلاف فشار بین فضاها طراحی می شود. سیستم HVAC، هواساز، فیلترهای HEPA یا در صورت نیاز ULPA، کانال کشی و نحوه توزیع هوا باید متناسب با کلاس اتاق تمیز انتخاب شوند. همچنین نوع دیوار، سقف، کف، درب، پنجره، Pass Box و Airlock به گونه ای انتخاب می شود که سطوح داخلی قابل شستشو، مقاوم و کمترین میزان تجمع آلودگی را داشته باشند.

در نهایت، طراحی باید به مرحله اجرا، تست و اعتبارسنجی متصل شود. یعنی محل تجهیزات، نقاط دسترسی، سیستم های مانیتورینگ و امکان انجام تست هایی مانند شمارش ذرات، بررسی عملکرد فیلترها، اختلاف فشار، دما و رطوبت و الگوی جریان هوا از ابتدا در طراحی در نظر گرفته شود. به همین دلیل طراحی اتاق تمیز فقط ترسیم نقشه معماری نیست، بلکه یک فرآیند یکپارچه برای هماهنگ کردن معماری، HVAC، فیلتراسیون، کنترل آلودگی و الزامات فرآیند است.

نقشه طراحی اتاق تمیز

اجزای اصلی یک اتاق تمیز

یک کلین روم از مجموعه ای از اجزای به هم مرتبط تشکیل می شود. عملکرد صحیح کلین روم زمانی حاصل می شود که این اجزا متناسب با یکدیگر طراحی و انتخاب شوند. مهم ترین اجزای اتاق تمیز عبارتند از:

  • سیستم HVAC
  • فیلترهای هوا
  • کانال کشی
  • دیوار و سقف کلین روم
  • کف مناسب
  • درب های مخصوص
  • پنجره های کلین روم
  • Pass Box
  • Airlock
  • سیستم کنترل فشار
  • سیستم کنترل دما و رطوبت
  • سیستم مانیتورینگ
  • تجهیزات مرتبط با ورود و خروج پرسنل و مواد

مراحل ساخت و اجرای کلین روم

ساخت اتاق تمیز بسته به ابعاد و پیچیدگی پروژه متفاوت است، اما معمولا می توان فرآیند را به چند مرحله اصلی تقسیم کرد.

1. بررسی نیازمندی های پروژه

در ابتدا باید فرآیند، محصول، فضای موجود، تجهیزات، تعداد افراد و الزامات استانداردی بررسی شوند.

2. طراحی مفهومی

در این مرحله ساختار کلی فضا، زون بندی و مسیرهای ورود و خروج مشخص می شوند.

3. طراحی تفصیلی

پس از تایید طرح اولیه، طراحی جزئیات معماری، مکانیک، برق، HVAC، کنترل و سایر بخش های مورد نیاز انجام می شود.

4. انتخاب تجهیزات و مصالح

در این مرحله مشخصات فنی تجهیزات و مصالح مورد نیاز تعیین و انتخاب می شوند.

5. آماده سازی محل

قبل از اجرای کلین روم، شرایط ساختمان و زیرساخت های مورد نیاز بررسی و محل برای اجرای پروژه آماده می شود.

6. اجرای سازه و سطوح داخلی

دیوارها، سقف، کف، درب ها و سایر اجزای معماری کلین روم اجرا می شوند.

7. اجرای سیستم HVAC

کانال ها، تجهیزات تهویه، فیلترها، تجهیزات کنترلی و سایر اجزای سیستم تهویه نصب می شوند.

8. نصب تجهیزات جانبی

تجهیزاتی مانند Pass Box، Airlock، Air Shower و سیستم های مانیتورینگ، در صورت نیاز پروژه، نصب می شوند.

9. راه اندازی

پس از اتمام نصب، سیستم ها راه اندازی و تنظیمات اولیه انجام می شود.

10. تست و تایید عملکرد

در پایان باید مشخص شود که عملکرد اتاق با معیارهای تعیین شده در پروژه مطابقت دارد یا خیر

ساخت اتاق تمیز

جمع بندی

اتاق تمیز فقط یک فضای تمیز و مجهز به فیلتر نیست؛ بلکه یک سیستم مهندسی برای کنترل آلودگی و شرایط محیطی متناسب با نیاز یک فرآیند است. انتخاب کلاس پاکیزگی، طراحی جریان هوا، سیستم HVAC، نوع دیوار و سقف، کف، درب ها، مسیر حرکت افراد و مواد، تجهیزات کنترلی و روش تست باید در کنار یکدیگر بررسی شوند.

یکی از مهم ترین اصول در طراحی کلین روم این است که ابتدا نیاز واقعی فرآیند مشخص شود و سپس بر اساس آن، کلاس پاکیزگی و تجهیزات انتخاب شوند. این رویکرد می تواند از طراحی بیش از حد پیچیده و هزینه های غیرضروری جلوگیری کند. برای بررسی پروژه طراحی و ساخت اتاق تمیز می توانید مشخصات فضای مورد نظر، نوع کاربری، فرآیند، متراژ و نیازهای فنی خود را با اندیشگران جامع صنعت ایرانیان مطرح کنید تا امکان بررسی فنی و انتخاب راهکار متناسب با پروژه فراهم شود.