به گزارش سلامت نیوز به نقل از اعتماد، گزارش‌های سازمان ملل نشان می‌دهد که جهان در دو سال اخیر از نظر افزایش مصرف مواد اعتیادآور، با تهدید جدی‌تری روبه‌رو شده است؛ تهدیدی به نام NPS که به روانگردان‌های نسل چهارم یا روانگردان‌های نوظهور معروف شده‌اند. روانگردان‌های جدید در حالی همچنان در بازار عرضه و تقاضای مواد دست به دست می‌شوند که ساختار ناشناخته، سرعت شبکه قاچاق برای تغییر ماهیت شیمیایی این مواد با هدف دور زدن قوانین جرم‌انگارانه، نامعلوم بودن تاثیرات این مواد و انفعال شبکه درمان برای کمک به مصرف‌کنندگانی که دچار مسمومیت می‌شوند، دست دولت‌ها برای مقابله با این مواد را بسته است و هیچ کشوری تا امروز نتوانسته برای این گروه از روانگردان‌ها و تولیدکنندگانش، جرم و مجازاتی تعیین کند در حالی که طبق اعلام سازمان ملل، تا سال 2025، تعداد روانگردان‌های جدید در جهان، به حدود 1500 نوع رسیده است.

روانگردان‌های جدید؛ افیون جهان

از اوایل سال 2000 میلادی، مواد جدیدی در بازار جهانی مواد اعتیادآور و محرک و توهم‌زا شناسایی شد که سازمان ملل، این مواد را با نام « روانگردان‌های جدید » یا NPS می‌شناسد. نمک حمام، خاط (قات) قارچ جادویی و قارچ توهم زا، ادویه، k2، کاتینون‌های مصنوعی، سالویا، کتامین و کانابینوییدهای سنتزی، تعدادی از انواع روانگردان‌های جدید در گروه گسترده این مواد هستند.
در گزارش سازمان ملل گفته شده که مواد روانگردان جدید، چه با پایه گیاهی و چه از گروه تولیدات کاملا صنعتی و آزمایشگاهی و چه در قالب ترکیب چند ماده متفاوت، در فهرست کنوانسیون‌های 1961 و 1971 نیستند با اینکه اغلب این مواد، از نظر تاثیرات روانی و جسمی، مانند مواد محرک یا افیونی یا توهم‌زا هستند و حتی ساختارشان، مشابه مواد تحت کنترل و مورد اشاره در کنوانسیون‌های سازمان ملل است. این نسل جدید مواد روانگردان، ساختار تولید، مواد تشکیل‌دهنده و تاثیرات روانی و جسمی بسیار گسترده، ناشناخته و متنوع دارند و خطر فراگیری مصرف این مواد این است که دولت‌ها هنوز نتوانسته‌اند برای جرم انگاری و اتخاذ شیوه‌های مبارزه و مقابله با قاچاق این گروه جدید از نسل روانگردان‌ها، قانونی جدید بنویسند و تنها روش برخورد با تولید و عرضه غیرقانونی این مواد این است که از طریق ماده موثره این مواد، متوجه ساختار و تاثیر اعتیادآور این ماده شوند و سپس برای شناسایی و برخورد با شبکه تولید و عرضه اقدام کنند.
گزارش‌های ارسالی کشورها برای دفتر مقابله با موادمخدر و جرم ملل متحد UNODC نشان می‌دهد تعداد انواع این مواد، در فاصله‌های زمانی کوتاه‌مدت، با یک سیر صعودی رو به افزایش است. طبق گزارش‌های سازمان ملل، تعداد مواد روانگردان جدید در بازار جهانی، در سال ۲۰۲۴ نسبت به سال ۲۰۲۳، با افزایش ۳۰ درصدی به ۷۵۵ نوع ماده رسیده که این میزان افزایش، نسبت به سال ۲۰۱۰ تقریبا 5 برابر شده علاوه بر آنکه بررسی‌های سازمان ملل بر این گزارش‌ها نشان می‌دهد از همین 755 نوع مختلف NPS، 118 ماده برای اولین‌بار شناسایی شده‌اند.
فراگیری عرضه روانگردان‌های جدید، حالا و با گذشت حدود 25 سال از ورود اولین نمونه‌ها به بازار عرضه و تقاضای مواد اعتیادآور، به بزرگ‌ترین نگرانی تمام کشورهای عضو سازمان ملل تبدیل شده است. در فاصله سال‌های 2000 تا 2004، فقط حدود 5 کشور، نمونه‌هایی از روانگردان‌های جدید را به سازمان ملل گزارش دادند ولی در فاصله سال‌های 2010 تا 2014، تعداد کشورهایی که گزارش مشابه داشتند، به 80 کشور و در فاصله سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹ به ۱۱۱ کشور رسید تا اینکه در فاصله سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴، در هر سال به ‌طور میانگین ۸۶ کشور گزارش‌هایی از شناسایی و کشف روانگردان جدید به سازمان ملل ارائه کرده‌اند.
در حالی که طبق گزارش امسال سازمان ملل، در فاصله سال‌های 2019 تا 2024، بیشترین موارد شناسایی و توقیف شده از روانگردان‌های جدید، در شرق و جنوب‌شرقی آسیا، اروپای غربی و مرکزی، غرب و مرکز آفریقا بوده، گزارش‌های دولت‌ها نشان می‌دهد که شناسایی، کشف و توقیف شبکه قاچاق روانگردان‌های جدید با پایه گیاهی، بسیار دشوارتر از شناسایی روانگردان‌های تولیدشده در آزمایشگاه است چنان‌که میزان کشف و ضبط مواد با منشا گیاهی در فاصله سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴، حدود ۶۰ درصد کمتر از میزان کشفیات سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹ بوده است.
در فاصله سال‌های 2020 تا 2024 در مجموع ۷۹ کشور از شناسایی و توقیف مواد روانگردان مصنوعی گزارش دادند اما تعداد کشورهایی که گزارش از شناسایی و توقیف روانگردان‌های جدید با منشا گیاهی داشتند، از حدود ۵۴ کشور در سال‌های 2015 تا 2019، به ۲۸ کشور در سال‌های 2020 تا 2024 کاهش یافته است.
تنها امید دولت‌ها و به‌خصوص در کشورهای توسعه یافته برای کاهش خسارات انسانی روانگردان جدید این است که در سطح جهانی، میزان مصرف این گروه از مواد همچنان کمتر از مواد مخدر و محرک و روانگردان و توهم‌زای مورد اشاره در کنوانسیون‌های بین‌المللی است چنان‌که با وجود تنوع قابل توجه نوع این مواد و به روز رسانی سریع در بازار عرضه و تقاضا، طبق گزارش امسال UNODC در ۲۶ کشور جهان، شیوع مصرف روانگردان جدید در جمعیت 15 تا 64 ساله، حدود ۰.۳ درصد بوده و اغلب مصرف‌کنندگان هم، تمایل به مواد با منشا گیاهی دارند اما تعداد مردان، نوجوانان و جوانان مصرف‌کننده روانگردان‌های جدید، شمار بالایی دارد.
با این حال، توان دولت‌ها برای برخورد با شبکه قاچاق روانگردان‌های جدید در پایین‌ترین سطح است چنان‌که در 12 سال اخیر، فقط ۹۲ نوع از این مواد تحت نظارت و کنترل بین‌المللی قرار گرفته و به نظر می‌رسد، کاربرد دوگانه بعضی از این مواد در حوزه پزشکی، باعث دشواری تصویب قانون مقابله با قاچاق این مواد شده است. همین ناتوانی دولت‌ها که یک اتفاق بی‌سابقه در قرن اخیر است ، شبکه تولید و قاچاق این گروه از مواد را آگاه‌تر و فعال‌تر کرده و البته به انگیزه‌ای برای تنوع بخشی به این گروه از مواد هم تبدیل شده است.

وضعیت ایران بابت شیوع روانگردان‌های جدید

سه هفته قبل و در کارگاه کنگره دانش اعتیاد، معصومه مشهدی؛ مدیرکل مقابله در ستاد مبارزه با مواد مخدر، با اشاره به اینکه مواد روانگردان، با تاثیر بر سیستم عصبی و مرکزی مغز باعث تغییر در کارکرد و عملکرد مغزی می‌شوند، با ابراز نگرانی از نحوه ساخت روانگردان‌های جدید و امکان تولید یک ماده جدید با تغییر یک مولکول شیمیایی گفت: «همین تغییرات، می‌تواند سطح و شدت تاثیر این مواد را چند برابر افزایش دهد و متاسفانه، نه در آزمایشگاه‌ها و نه در بیمارستان‌ها و نه مراکز درمان اعتیاد، روش واحدی برای درمان بیماران مصرف‌کننده روانگردان‌های جدید نداریم در حالی که چرخه تولید این مواد بسیار سریع است و هر ماده هم بعد از دو سال از بازار عرضه و تقاضا حذف می‌شود و بنابراین، در همین دوره اعتبار دو ساله، تا قانونگذاران و دستگاه‌های مقابله‌ای به مرحله شناخت این ماده برسند، عمر و اعتبار این ماده تمام و منقضی شده و ماده جدیدی جای آن را می‌گیرد. مخاطب این مواد، هم جوانان و دانش‌آموزان هستند و البته قیمت بسیار ارزان، دسترسی آسان و اسامی مستعار این مواد هم، هیجان و کنجکاوی دانش‌آموزان را برای تجربه مصرف افزایش می‌دهد. »
مشهدی در ادامه صحبت‌هایش با هشدار درباره دانش بسیار اندک از عوارض بالینی و آثار اجتماعی این مواد گفت که هنوز حتی در کشورهای توسعه‌یافته هم تجزیه و تحلیل تمام انواع روانگردان‌های جدید و اطلاع‌رسانی درباره تاثیرات جسمی و روانی این مواد ممکن نیست آن هم به این دلیل که تنوع این مواد بسیار زیاد است و البته چرخه‌های قانونگذاری هم بسیار عقب‌تر از مجرمان حرکت می‌کنند.
مشهدی همچنین به ضرورت تقویت آزمایشگاه‌های سم‌شناسی پلیس اشاره کرد و گفت: « آیا واقعا می‌توان شیوع مصرف روانگردان‌های جدید را کنترل کرد ؟ اگر منظور از کنترل، سرکوب و بگیر و ببند یا تلاش برای توقف تولید این مواد است، این واقعا غیرممکن است چون ابعاد پدیده اجتماعی اعتیاد، با محدود کردن و قوانین سختگیرانه قابل مدیریت نیست. ما باید به مدیریت خطر و کاهش آسیب و جلوگیری از بحران مرگبار برسیم. »
محمدرضا کیانسب؛ رییس آزمایشگاه پلیس مبارزه با مواد مخدر هم در این کارگاه با هشدار درباره ساختار ساده اما هوشمندانه روانگردان‌های جدید گفت که دلیل ناتوانی قانونگذار برای برخورد با این گروه از مواد، همین است که تغییر یک مولکول و گروه عاملی در یک ماده، به سادگی می‌تواند این ماده را به یک روانگردان جدید تبدیل کند و البته جای خالی قوانین جرم‌انگارانه باعث شده که تولیدکنندگان این گروه از مواد، به‌طور مستمر در حال به روزرسانی و توسعه علمی شبکه‌شان باشند.
کیانسب اشاره کرد که مواد روانگردان جدید ممکن است به شکل تزریقی، تدخینی و استنشاقی مصرف شوند اما بعضی از این مواد هم به شکل دمنوش یا حتی در قالب چسب‌های پوستی و از طریق جذب مستقیم مصرف می‌شوند و با اعلام اینکه شیوع مصرف این گروه از روانگردان‌ها در امریکا، زیاد است و در اروپا هم به یک بحران تبدیل شده، درباره وضعیت مصرف این مواد در ایران گفت: « شایع‌ترین موادی که از این گروه در کشور ما مصرف می‌شود، از نوع کانابینوییدهای سنتزی است که از نظر ساختاری و فرمولی، شبیه ماده موثره گیاه شاهدانه (THC) اما با اثرات 100 تا 800 برابر قوی‌تر از ماده موثره شاهدانه است و در بازار با نام گل، اسپایس یا K2 عرضه می‌شود که با نگاهی به فرمول ساختارش می‌توان متوجه شد که تفاوت بسیار ناچیزی با گیاه شاهدانه دارد. شیوع مصرف این مواد در کشورما، بسیار کم اما با شیب ملایمی رو به افزایش است. »
رییس آزمایشگاه پلیس مبارزه با مواد مخدر در ادامه صحبت‌هایش گفت که جرم‌انگاری و تعریف قانون برای برخورد با این مواد آنقدر زمانبر است که، در زمان تصویب قانون، ساختار این مواد تغییر کرده و برخورد با آنها باز هم غیرممکن می‌شود. کیانسب همچنین تصاویری از بعضی کشفیات روانگردان‌های جدید را به نمایش گذاشت؛ بسته‌هایی شبیه بسته بذر گیاه و ادویه و البته جذاب که نقطه مقابل تبلیغات و شعارهای بی‌روح اطلاع‌رسانی‌های دولتی درباره مضرات مواد بود.
کیانسب ضمن تاکید بر اعتیادآور بودن این مواد، به طیف گسترده‌ای از تاثیرات این مواد، شامل تغییر در حس لامسه، سرگیجه، حس سقوط، احساس افزایش یا کاهش وزن، کاهش آب بدن، طپش قلب، درد قفسه سینه، افزایش فشار خون، بی‌خوابی، اختلال روانی، افزایش دوپامین و سروتونین، جنون، ترس شدید از مرگ و البته مواردی از مرگ مصرف‌کنندگان اشاره کرد و خطاب به دستگاه‌های مقابله با مواد، این هشدار را داد که بسته‌بندی‌های این مواد عموما توضیحاتی دارد که ذهن را منحرف می‌کند و مثلا به اسم شوینده طلا و جواهرات یا شوینده صفحه موبایل به ایران وارد می‌شود و به همین دلیل، شناسایی آن دشوار است.

قیمت ارزان و در دسترس در مقابل امکانات اندک برای شناسایی روانگردان‌های جدید

رییس آزمایشگاه پلیس مبارزه با مواد مخدر، در همین کارگاه در پاسخ به « اعتماد» تاکید داشت که روانگردان‌های جدید و بخصوص، انواع صنعتی و آزمایشگاهی آنها، وارداتی است و معمولا هم توسط مسافران پروازی و از مرزهای هوایی به ایران می‌رسد که چون بسته‌بندی‌های متفاوت دارد، قابل شناسایی هم نیست. کیانسب همچنین به « اعتماد » توضیح داد که هنوز فراگیری این مواد به یک استان محدود نشده ولی طبق گزارش‌های دریافتی، در اغلب استان‌ها به صورت پراکنده در حال عرضه است.
یک منبع آگاه در دستگاه‌های مقابله هم، در گفت‌وگو با « اعتماد» تایید کرد که غیر از مواردی از گیاهان با خاصیت توهم‌زایی که در داخل کشور به صورت محدود کشت غیرقانونی دارند، بسیاری از روانگردان‌های جدید، از کشورهای دیگر و توسط مسافران به ایران وارد می‌شوند و لازم است که در نقاط مرزی ایران، سیستم‌های شناسایی و کشف این مواد، مجهزتر و پیشرفته‌تر باشد اگرچه که حتی در کشورهای پیشرفته هم به ندرت، شناسایی این مواد امکان‌پذیر است.
این منبع آگاه تاکید داشت که آزمایشگاه‌های پلیس مبارزه با مواد مخدر، تنها آزمایشگاه مرجع برای آنالیز انواع مواد اعتیادآور است که 34 شعبه آزمایشگاهی هم در استان‌ها دارد اما در جنگ 40‌روزه، تعداد زیادی از این آزمایشگاه‌ها که در ساختمان پلیس قرار داشتند، هدف حمله قرار گرفتند و دچار آسیب یا تخریب شدند. این منبع آگاه به « اعتماد » گفت که یکی از وظایف مهم دستگاه‌های مقابله با مواد، ردگیری مصرف روانگردان‌های جدید است به این معنا که باید در گزارش‌ها مشخص شود که آیا کتامین یا قرص K2 که در استان خراسان رضوی مصرف شده، همان کتامین و قرصی است که در استان خوزستان یا اصفهان و فارس و آذربایجان هم مصرف شده یا ساختار و ترکیبات و میزان ماده موثره این مواد با یکدیگر متفاوت است چون از طریق شباهت یا تفاوت ساختار و ماده موثره می‌توان به این هم پی برد که مبدا واردات، کدام نقطه از کشور است.
این منبع آگاه در ادامه پاسخ‌هایش به « اعتماد » اشاره داشت که بسیاری از روانگردان‌های جدید، حتی در قالب پکیج‌های تجاری و مثلا به اسم محلول شست و شوی سرامیک، وارد کشور می‌شود و البته، قابلیت رصد و کنترل صددرصدی هم ندارد و تاکید کرد: « از نظر جرم‌شناسی، فعالان تجارت غیرقانونی همیشه چند قدم از پلیس و دستگاه مقابله جلوترند. به عنوان نمونه، در این 7 ماه، تنگه هرمز و مرزهای دریایی جنوب و شرق بسته شده ولی شبکه قاچاق مواد که تا پیش از این، از مسیر دریا به ایران وارد می‌شد، مسیر ترانزیت را تغییر داده و مسیر دریایی در اولویت شبکه قاچاق نیست بلکه از مسیر زمینی و از پاکستان یا از کشورهای شمالی وارد می‌شود. پیش از این 7‌ماه، محموله‌های قاچاق مواد از منشا افغانستان، به جای ورود از سیستان، از مرز دریایی به هرمزگان می‌آمد ولی حالا با بسته شدن مرز دریایی، شبکه قاچاق این خلاقیت را داشته که مسیر ترانزیت را تغییر داده. تا وقتی بازار مصرف مواد و تقاضای مصرف هست، شبکه قاچاق به هر نحو ممکن این مواد را به مصرف‌کننده می‌رساند. در طول یک سال اخیر، دستگاه‌های مقابله تلاش بیشتری برای مبارزه با ورود محموله‌های قاچاق از افغانستان داشتند ولی با این حال، شاهد تغییر مسیرهای ترانزیت و حتی تغییر محتوای محموله‌های قاچاق بوده‌ایم. »