به گزارش سلامت نیوز به نقل از اعتماد، سیگار روشن میشود، حرکت آرامتر میشود و دود در قاب میپیچد. برای یک نوجوان همین چند ثانیه از پیکی بلایندرز یا زخم کاری احتمالا تصویر یک آدم جذاب و بزرگسال را میسازد و این تقریبا مانند تجربه مونا در گفتوگو با «اعتماد» از دوران نوجوانی است که فکر میکرد در آن مستند مربوط به فروغ فرخزاد سیگار خیلی جذاب و ساختارشکنانه است. برای کسی که پیشتر سیگار کشیده، تصاویری از این دست، چیزی بیشتر از یک صحنه سینمایی است و میل به کشیدن سیگار را زنده میکند مانند حمید که طی گفتوگو آن صحنه فیلم را به یاد میآورد که صدای سوختن کاغذ سیگار را هم در سینما میشنید و فکر میکرد کاش میشد همین جا سیگاری دود کند. تصویر مصرف برای همه یک معنا ندارد و همین تفاوت، پرسش اصلی این گزارش را میسازد: وقتی سیگار، الکل یا مواد مخدر وارد قاب فیلم و سریال میشود، دقیقا چه چیزی به مخاطب منتقل میشود و چه چیزی ممکن است در ذهن او باقی بماند؟ سوالاتی که هم محور گفتوگو با مونا، حمید و بیتا در گزارش «اعتماد» است و هم محور صحبت کارشناسان حوزه روان و اعتیاد در یک نشست تخصصی.
در میان جوانان چه خبر است؟
از نخستین باری که حمید سیگار را تجربه کرد سالها میگذرد، آن روزها نوجوان بود و در گروه دوستان یاد گرفت که چطور سیگار دست بگیرد و آن را دود کند. میگوید که دقیقا یادش نیست که آیا در آن زمان؛ یعنی حدودا ۳۰ سال پیش در فیلم و سریالها تصویر اغواکنندهای از سیگار دیده باشد، اما مثلا حالا اگر این تصویر را ببیند ممکن است هوس کند که سیگار بکشد.«در یکی از سریالهای ایرانی که نقش اصلی فیلم- به تقلید از سریال پیکی بلایندرز- سیگار زیر لب میگذاشت و تصویر هم آهسته میشد، هوس میکردم سیگاری روشن کنم. یادم نیست کدام فیلم، اما چهار - پنج سال پیش یکبار در سینما حتی صدای سوختن کاغذ سیگار هم واضح روی تصویر بود و آن روز واقعا با خودم فکر میکردم که ای کاش میتوانستم همین جا سیگارم را روشن کنم.» مونا حدودا ۴۰ ساله است و البته چندان اهل سیگار هم نیست، اما میگوید وقتی نوجوان بوده، برخی تصاویر اغواکننده و روشنفکرانه در فیلم و عکسها برایش جذاب بوده است.«در صحنههایی که مثلا زنی جذاب سیگار دارد و خیلی لوند دود میکند برایم تاثیرگذار است، چون در جامعه ما به نوعی هم سنتشکنی است. وقتی این کار را تکرار کردم زیاد برایم جذاب نبود. در نوجوانی وسوسه میشدم ولی حالا دیگر تاثیری ندارد و بیشترین تاثیرم از زندگی روزمره و آدمهایی است که در اطرافم میبینم.» او درباره نمایش تصاویر مرتبط با دخانیات و مشروبات الکلی در سریالهای ایرانی و خارجی تفکیک قائل است.«در رسانههای ایران نشاندهنده این است که آن آدم دچار فروپاشی عصبی شده و از طرفی آدم ضعیفی هم نیست. در این سریالها ذهنم شرطی شده است که منظور کارگردان این است که او آدم بدی است اگرچه من آن حس را نمیگیرم، ولی در فیلمهای خارجی میدانم که این تصویر نشاندهنده غمی است که شخص از عهده آن بر نمیآید، بنابراین این کار را انجام میدهد. در کل اما فیلم و سریالها چندان روی من تاثیر ندارد مخصوصا درباره سیگار، حالا ممکن است مثلا کسی در این تصاویر الکل مصرف کند، سیاه مست شود یا به بقیه آسیب بزند، این قطعا روی من تاثیر دارد اگرچه هنوز نمیدانم چه تاثیری.» روایت بیتا البته کمی متفاوتتر است و از تجربه میدانیاش در این باره سخن میگوید. از نظر او نشان دادن سیگار در صحنههای فیلم اصلا جالب نیست و تاثیر خوبی بر جامعه ندارد و آن را بیشتر ژست روشنفکری از طرف فیلمساز میداند که میخواهد نشان دهد که شخصیتهای آن اثر، آدمهای خاصی هستند.«بازیگران فیلم و سریالها حرفهای هستند، بنابراین صحنههای مصرف مشروب و سیگار را طوری نشان میدهند که خیلی از نوجوانها حس میکنند کاش میتوانستند به همان سبک سیگار بکشند.» از زمانی تعریف میکند که مربی تئاتر جشنواره دانشآموزی در یک مدرسه راهنمایی دخترانه بود.«آن زمان سریال شهرزاد خیلی داغ بود و وقتی به بچهها میگفتم صحنه تئاتر را تمرین کنند بیشتر آنها میگفتند دلمان میخواهد نقش قباد را بازی کنیم. زمان اجرای این نقش هم بیشتر ادای آن صحنه سیگار کشیدن را در میآوردند. میگفتند خیلی قشنگ سیگار میکشد و دود آن را بیرون میدهد. شاید نشان دادن این صحنهها همه جای دنیا عادی باشد ولی ما با قشری از جامعه هم طرف هستیم که خیلی تحت تاثیر قرار میگیرند و فیلمسازها باید این مساله را مدنظر قرار دهند.»
بیپناهی نوجوانان در برابر این محصولات
در نشستی هم که یکشنبه شب گروه روانشناسی اجتماعی انجمن جامعهشناسی ایران با مشارکت جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران و انجمن آسیبشناسی اجتماعی ایران برگزار کرد، موضوعاتی در این باره مطرح شد. شکوه نوابینژاد، رییس سابق انجمن مشاوره ایران که مادر مشاور ایران لقب گرفته است در این نشست نوجوانان و بعد جوانان را اصلیترین گروه آسیبپذیری عنوان کرد که ممکن است تحت تاثیر محصول این رسانهها باشند.«ما با مخاطبانی سروکار داریم که در فرآیند شکلگیری هویت و شخصیتشان هستند و در معرض این فیلمها و سریالها قرار میگیرند. وقتی میبینند هنرپیشه محبوبشان یا یک هنرپیشه خیلی ارزشمند در نهایت جبروت و قدرت سیگار میکشد یا یک گیلاس مشروب میخورد با او همانندسازی میکنند.» او معتقد است که به هر ترتیب نوجوانان ما در برابر این محصولات بیپناهند.«بچههای ما معصومند و در معرض یکسری اطلاعات، آگاهیها، نمونهها و الگوهایی قرار میگیرند و از آنها تبعیت میکنند، چون سنشان ایجاب میکند.این گروه مایلند که در حقیقت خودشان را بشناسند، شدیدا به گروههای همسنوسالشان وابسته هستند و مایلند در آنها جایگاهی داشته باشند. حقیقتا باید در این زمینه تمهیداتی بیندیشیم و به فیلمهایی احتیاج داریم که یک نوجوان گرفتار شده، حالا به این ترتیب یا به دلیل اعتیاد دوستانش یا همنشینانش، ولی بتوانیم این بچهها را دوباره به آغوش خانواده بازگردانیم.»
نیازمند رفتار مسوولانه هستیم
محمدرضا شالبافان، مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت نگرانیهای دیگری را مطرح کرد. «آن چیزی که جای نگرانی دارد، این است که همچنان سینماگرانی داریم که شاید بخش زیادی از آنها با توجه به کمبود دانش و آگاهی در این خصوص و احتمالا بخش کمی به دلایل دیگری، رفتار مسوولانه در قبال مسائل مرتبط با سلامت روان در جامعه ندارند.» او معتقد است که ما باید مصرف و بازنمایی مصرف الکل، دخانیات و مواد را در یک بستر کلان در جامعه ببینیم، آن هم در شرایطی که مهمترین معضل حال حاضر در مسائل سلامت روان و اجتماعی جامعه مصرف مواد است.«اینکه انتظار داشته باشیم این مساله، آنچنانکه مثلا در صداوسیما چندین سال است کلا حذف شده، در سینما هم حذف شود، شاید از نظر خیلی از موارد و بدآموزیها ایدهآل باشد ولی احتمالا چندان واقعبینانه نیست.» شالبافان به روندی که در سالهای اخیر در سریال و فیلمها ایجاد شده، اشاره کرد که به دنبال آن مصرف سیگار و الکل و دخانیات در برخی موارد جای چیزهای دیگری را روی پرده سینما میگیرد که امکان پخش ندارند.«به نظر میرسد الکل در حال تبدیل شدن به نمادی از طبقه مرفه و البته بعضا آشفته است اگرچه در برخی موارد حتی درباره شخصیتهای مذهبی یا از خودگذشته هم استفاده شده است.» او معتقد است که مصرف سیگار بسیار غیرمسوولانه در این تصاویر نشان داده میشود و جای نگرانی دارد، چراکه به عنوان یک رافع استرس و کمککننده مطرح است: «به نظر میرسد که در حال حاضر مواد مخدر و افیونی از دید سینماگران احتمالا نسل جوان دغدغه نیست.» به گفته دانشیار دانشگاه علوم پزشکی ایران چنین موضوعاتی باید آییننامهمند شوند و البته نامهنگاری و مطالبهگریها در این باره پاسخ مناسب نداشته است اگرچه برخی سینماگران هم آن را شنیدهاند.«در نهایت اما هر کاری بکنیم، یک مهره خیلی مهم در اینکه سلامت روان جامعه تحت تاثیر اشتباهات رسانهای قرار نگیرد، خانواده است.خانوادهها موظفند سپر محافظتی باشند و درباره سریالهای نمایش خانگی مسوولیت را خودشان بر عهده بگیرند.»
پاسخ به چند سوال اساسی
رضا دانشمند، رییس بیمارستان روانپزشکی رازی به تصویر اعتیاد با مفهومی که سالها پیش در سریال آینهها بود، اشاره کرد و البته تصویر دیگری که حالا در سریالهای شبکه نمایش خانگی یا فیلمهای سینمایی از آدمهای شیکپوش نمایش داده میشود.«تصویری که از مالک در سریال زخم کاری دیده میشود، فردی است که با اقتدار و ابهت سیگار میکشد و برای مدیریت اضطراب خود به مصرف الکل یا سیگار روی میآورد.» او معتقد است که «در هر دو بازنمایی، مصرف فرد جزیی از یک شخصیت چندگانه و چندوجهی است.» به گفته این روانپزشک پیش از صحبت درباره بازنمایی مصرف مواد در سینما و سریال چند سوال اساسی مطرح میشود از جمله اینکه چه کسی دارد مصرف میکند؟ فرد کجا و در چه موقعیتی مصرف میکند؟ این مصرف قرار است چه کاری برای شخصیت انجام دهد؟ فیلم یا سریال چگونه مصرف را به ما نشان میدهد و از ما میخواهد چه چیزی را ببینیم؟ «باید ببینیم چه چیزی در قاب قرار گرفته و چه چیزی خارج از قاب باقی مانده است. به عنوان مثال در سریال زخم کاری آدم مقتدری که در شرایط مختلف روحی سیگار کشیدن برایش رفتار تقریبا عادی جلوه میکند، این پرسش را در شخصیتپردازی برای من ایجاد میکند که سیگار قرار است اینجا چی کار کند؟ انگار به میانبری برای نمایش حالتهای مختلف روحی تبدیل میشود و این ذهنیت را ایجاد میکند که دیگران هم در چنین موقعیتی شاید بخواهند الگوبرداری کنند یا نه. سوالی که کارگردان شاید بخواهد به آن پاسخ دهد، این است که اگر قرار بر حذف سیگار از این صحنهها باشد چه چیز دیگری را در بازی و شخصیتپردازی جایگزین آن خواهد کرد که حس مورد نظر را به بازیگر و کارگردان بدهد؟» سریال دیگری که دانشمند به آن اشاره کرد، تاسیان بود که نوشیدن مشروب و مصرف سیگار به عنوان یک تصویر تاریخی در مهمانیهای مجلل نمایش داده میشود، بنابراین شاید پرسشهای دوم و سوم اینجا برجستهتر باشد؛ اینکه مصرف کجا اتفاق میافتد و چه کاری برای آن افراد انجام میدهد؟«سریال در اینجا به ما نشان میدهد که انگار بودن در آن جمع ملزومات خاصی دارد و این رفتارها را عادیسازی میکند. شاید خواه یا ناخواه حس نوستالژیکی نسبت به تصاویر مشابه آن سریال داشته باشیم. درباره سریال شغال هم از اعتیاد به قمار صحبت میشود و در کنار آن مصرف است که فرد برای پذیرش شکست و تحمل این هیجان ناخوشایند به سمت مصرف میرود.» گاهی مصرف مواد در داستان به عنوان راهی برای تحمل شکست، خشم، اضطراب یا فشار روانی نشان داده میشود و اینجا باید دید آیا اثر هنری صرفا مصرف را به عنوان یک راهحل نشان میدهد یا پیامدها و زمینههای آن را هم به مخاطب منتقل میکند؟ از نظر او پاسخ به این پرسشها میتواند به بازنمایی مسوولانه منتهی شود.«بازنمایی مسوولانه هم لزوما به معنای پایان خوش و کلاس درس نیست، ولی لازم است که تولیدات هنری مدنظر قرار بگیرد و اما به آن پنج پرسش بهطور واقعبینانه پاسخ داده شود.»
روند افزایشی استفاده از تصاویر مواد دخانی
علیرضا شریفییزدی، قائممقام رییس پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش، اما از روند افزایشی استفاده از تصاویر مواد دخانی و الکل در نمایشها طی سه دهه گذشته سخن گفت.«در روانشناسی اجتماعی، رسانههای جمعی و محصولات تصویری، سینما، تلویزیون و پلتفرمهای نمایش خانگی صرفا بازتابدهنده خنثی یا سرگرمکننده واقعیت نیستند، بلکه عوامل فعال در ساخت اجتماعی واقعیت به شمار میروند. بر اساس پژوهشهایی که به سفارش وزارت فرهنگ و ارشاد انجام گرفته، در دهه ۶۰ حدود ۳۶ درصد صحنههای مختلف شاهد مواد دخانی و الکل بودهایم. این میزان در دهه ۷۰ بیشتر شده و به حدود ۶۰ درصد رسیده و در دهه ۸۰ به ۷۴ درصد رسیده است. آمار دهه ۹۰ و ۵ سال اخیر را نتوانستم پیدا کنم، اما یقینا روند باز هم افزایشی است.» به گفته او با توجه به شرایط فعلی جامعه ایران و نهاد خانوادهای که امروز شاهد آن هستیم و تحولات ساختاری را همراه با خود تجربه میکند، افزایش فشارهای روانی و اجتماعی و تغییر الگوهای مقابلهای را که کنار هم میگذاریم، میبینیم که نحوه بازنمایی مواد دخانی، مثل سیگار و قلیان، الکل، مواد روانگردان و مواد مخدر در آثار نمایشی، از یک ابزار دراماتیک خارج شده و به یک عامل متمایلکننده یا خنثیکننده مقاومت روانی جامعه تبدیل شده است.«رسانه در به تصویر کشیدن واقعیت چند بعدی، ساختاری و اجتماعی آسیب مصرف مواد، چندان موفق نبوده و گاهی در دام کلیشهسازی، تقلیلگرایی زیستی یا قهرمانسازی کاذب از مصرفکننده افتاده است.» شریفییزدی به اثر این تصاویر از اذهان مخاطب به ویژه مخاطب نوجوان اشاره کرد که به عنوان یکی از کارکردهای تصویر در مسیر عادیسازی و فرسایش ادراک خطر است. از سوی دیگر در بسیاری از آثار تلویزیونی و سینمایی، مصرف مواد به عنوان پاسخ ناگزیر به فشار اقتصادی، شکست عاطفی و بنبستهای اجتماعی به تصویر کشیده شده است که به گفته این روانشناس از این منظر به ترویج سبکهای مقابلهای ناکارآمد، مثل اجتناب یا پناه بردن به مواد میانجامد؛ در حالی که الگوی مرجع باید بیشتر بر مهارت حل مساله و تابآوری اجتماعی افراد تاکید کند.«سالیان طولانی تیغ سانسور اینها را کلا قیچی کرد و حالا وقتی مقداری فضا باز شده، به صورت اغراقآمیز از آن استفاده میکنیم. در شبکههای نمایش خانگی، استفاده از مواد الکلی و دخانیات بخشی از بافت سبک زندگی طبقات مختلف، چه فرودست بحرانزده و چه فرادست مدرن، شده است. در این بازنمایی، قبح مصرف با موسیقی، بازی خوب و هنرپیشه محبوب ترکیب میشود و یک توجیه اخلاقی ساختاری ایجاد میکند.» او از «متری شیش و نیم» یا «ابد و یک روز» یاد کرد که با وجود ارایه چهره عریان از بحران مواد در جزییات گاهی به سمت کاریزماتیک کردن قاچاقچی یا مصرفکننده میروند و اینکه قربانی شرایط شده است.«مغز بین نقد آسیب و جذابیتبخشی به مصرف، به نظر میآید مخدوش میکند و به هم میریزد و درست نمیتواند این را منتقل کند. یکی از پیامدهای این مساله، شکاف نسلی و بحران گفتوگو در خانواده است. وقتی رسانه مصرف مواد یا سیگار را زبان مشترک درد، درک دردها و تنهاییهای نسل جدید معرفی میکند، والدین که ابزار گفتوگوی بیننسلی را در اختیار ندارند، چه بخواهیم و چه نخواهیم، در موضوع انفعال یا انطباق اجباری قرار میگیرند.» در نهایت شریفییزدی در کنار تغییر پارادایم بازنمایی دراماتیک، تدوین پروتکلهای نظارتی بر پایه شواهد، قانونگذاری مناسب را یکی دیگر از راهکارها در این زمینه دانست که بر اساس آن متخصصان در جریان نوشتن سناریو یا ساخت اثر حضور داشته باشند.«توانمندی سواد رسانهای و سواد انتقادی خانوادهها، جزو راهکارهای بلندمدت است. اگر اعضای یک خانواده سواد رسانهای کافی داشته باشند، میتوانند به عنوان یک سپر شناختی، رمزگذاری فعال و همچنین ارزیابی انتقادی داشته باشند و فاصله شناختی از پیامهای رسانهای ایجاد کنند.»
سیاهنمایی مصرف مواد جواب نمیدهد
کوروش محمدی، روانشناس تربیتی و رییس انجمن آسیبشناسی اجتماعی ایران صحبتهای خود را با نقدی بر رسانه و پیشگیری سطح یک آغاز کرد و اینکه شرایط ما را به جایی رسانده که از پیشگیری سطح یک غافل شدهایم.«ما هیچ نقدی به رسانه نداریم که بگوییم پیشگیری سطح یک شما کجاست؟ حوزه تعلیم و تربیت کجای رسانه ما جای دارد؟ جوان و نوجوانی که رها شده، بعد آمدهایم بگوییم بازنمایی اعتیاد و مصرف، اگر نشان داده شود ایراد دارد یا ندارد.» او معتقد است که ما هنوز در حوزه ساختن فیلمهایمان، نکات تربیتی را لحاظ نمیکنیم. «بازنمایی اعتیاد در کشور ما همواره با مرگ و تاریکی گره خورده است. این سیاهنمایی شدید از اعتیاد، همان بلایی است که ما در حوزه تربیتی سر بچههایمان میآوریم؛ یعنی آنقدر بچههایمان را از اعتیاد و مسائل دیگر میترسانیم و باور منفی و تاریکی در ذهن آنها ایجاد میکنیم که بعدها وقتی با واقعیت آن روبهرو میشوند، ممکن است آن را نفی کنند. به جای اینکه به کاهش آسیب و تداوم این کاهش آسیب در رسانه کمک کنیم، در واقع به تداوم انگ و انگزنی کمک میکنیم در حالی که کل جامعه پزشکی و متخصصان تلاش میکنند بگویند باید به عنوان بیماری به آن نگاه کرد.» رییس انجمن آسیبشناسی اجتماعی گفت: «مخالف نیستم که رسانه ما بیاید اعتیاد را بازنمایی کند، اما وقتی یک نفر را در دل خانواده قرار میدهید که معتاد میشود و بعد این فرد مادر، خواهر و همه را به هم میریزد در ذهن مخاطب اینگونه شکل میگیرد که آنها قربانیاند و این معتاد یک جانی است که از این خانواده بیرون آمده است. در حالی که من کارشناس میگویم اعتیاد میتواند نشانه یک سیستم خانوادگی ناکارآمد و بیمارگونه باشد که رسانه در این زمینه قدرت خود را به مخاطب تحمیل میکند.» او در نهایت به قباد دیوانسالار در سریال شهرزاد اشاره میکند که از یک شخصیت خشن به یک آدم عاطفی تبدیل میشود و در پایان داستان همه برایش اشک میریزند.«مخاطب با آن همه سیگار کشیدن قباد چه مواجههای پیدا میکند؟»
وقتی سیگار در دست یک شخصیت قدرتمند، محبوب یا جذاب قرار میگیرد و مصرف به نشانهای برای اضطراب، شکست، تنهایی یا حتی روشنفکری تبدیل میشود، مخاطب فقط یک رفتار را تماشا نمیکند. ممکن است این تصویر معنایی را هم با خود از قاب بیرون ببرد. آنچه فیلمساز در قاب دوربین خود میگذارد فقط برای پیش بردن قصه نیست و حرکت دوربین یا حتی صدای سوختن کاغذ سیگار و مکث بازیگر هنگام دود گرفتن میتواند به این تصویر معنا بدهد. مساله اصلی هم همین است؛ مرز میان نمایش یک واقعیت و جذابیتبخشی ناخواسته به آن، گاهی فقط به اندازه چند ثانیه و چند تصویر فاصله دارد.






