بخش ۱۰

چون شیر سخن دمنه بشنود مُعجَب شد، پنداشت که نصیحتی خواهد کرد، روی به نزدیکان خویش آورد و گفت: مردمِ هنرمندِ با مروّت اگرچه خامل‌منزلت و بسیار‌خصم باشد به عقل و مروّتِ خویش پیدا آید در میانِ قوم، چنانکه فروغِ آتش، اگرچه فروزنده خواهد که پست سوزد، به ارتفاع گراید. دمنه بدین سخن شاد شد و دانست که افسونِ او در گوش شیر مؤثر آمد، گفت: واجب است بر کافّهٔ خَدَم و حَشَمِ مُلک که آنچه ایشان را فراز آید از نصیحت باز نمایند و مقدارِ دانش و فهمِ خویش معلومِ رایِ پادشاه گردانند، که مَلِک تا اَتباعِ خویش را نیکو نشناسد و بر اندازه رای و رویت و اخلاص و مناصحتِ هریک واقف نباشد، از خدمت ایشان انتفاعی نتواند گرفت و در اصطناعِ ایشان مثال نتواند داد. چه، دانه مادام که در پردهٔ خاک نهان است هیچ کس در پروردنِ او سعی ننماید، چون نقابِ خاک از چهرهٔ خویش بگشاد و روی زمین را زیرِ زمردین بست، معلوم گردد که چیست، لاشَک آن را بپرورند و از ثمَرتِ آن منفعت گیرند و هرکه هست بر اندازه تربیت ازو فایده توان گرفت. و عمده در همهٔ ابواب، اصطناعِ ملوک است، چنانکه گفته‌اند:

و از حقوق رعیت بر ملک آنست که هریک را بر مقدار مروت و یک‌دلی و نصیحت به درجه‌ای رساند، و به هوا در مراتب تقدیم و تاخیر نفرماید، و کسانی را که در کارها غافل و از هنرها عاطل باشند بر کافیان هنرمند و داهطان خردمند ترجیح و تفضیل روا ندارد، که دو کار از عزایم پادشاهان غریب نماید: حلیت سر بر پای بستن، و پیرایه پای بر سر آویختن. و یاقوت و مروارید را در سرب و ارزیز نشاندن دران تحقیر جواهر نباشد لکن عقل فرماینده به نزدیک اهل خرد مطعون گردد. و انبوهی یاران که دوربین و کاردان نباشند عین مضرت است، و نفاذ کار با اهل بصیرت و فهم تواند بود نه به انبوهی انصار و اعوان. و هرکه یاقوت با خویشتن دارد گران‌بار نگردد و بدان هر غرض حاصل آید. وآنکه سنگ در کیسه کند رنجور گردد و روز حاجت بدان چیزی نیابد. و مرد دانا حقیر نشمرد صاحب‌مروّت را اگرچه خامل منزلت باشد، چه پی از میان خاک برگیرند و ازو زینها سازند و مرکب ملوک شود و کمان‌ها راست کنند و به صحبت دست ملوک و اشراف عزیز گردد. و نشاید که پادشاه خردمندان را به خمول اسلاف فروگذارد و بی‌هنران را به وسایل موروث، بی‌هنر مکتسب، اصطناع فرماید بل‌که تربیت پادشاه بر قدر منفعت باید که در صلاح ملک از هریک بیند، چه اگر بی‌هنران خدمت اسلاف را وسیلت سعادت سازند خلل به کارها راه یابد و اهل هنر ضایع مانند. و هیچ کس به مردم از ذات او نزدیک‌تر نیست، چون بعضی ازان معلول شود به داروهایی علاج کنند که از راههای دور و شهرهای بیگانه آرند. و موش مردمان را همسرایه و هم خانه است، چون موذی می‌باشد او را از خانه بیرون می‌فرستند و در هلاک او سعی واجب می‌بینند. و باز اگرچه وحشی و غریب است چون بدو حاجت و ازو منفعت است به اکرامی هرچه تمامتر او را به دست آرند و از دست ملوک برای او مرکبی سازند.