تصور کنید در بزرگراهی رانندگی می‌کنید که بیشتر خودروها تقریبا سرعت مجاز را رعایت می‌کنند. ناگهان چند راننده با سرعت زیاد از کنار شما عبور می‌کنند. آیا دیدن رفتار آن‌ها باعث می‌شود شما هم پدال گاز را بیشتر فشار دهید؟ پژوهشی جدید نشان می‌دهد که قانون‌شکنی، به‌ویژه زمانی که مجازاتی در کار نباشد، می‌تواند مانند یک رفتار مسری میان افراد گسترش پیدا کند.
گروهی از پژوهشگران دانشگاه آمستردام بررسی کردند که رفتار قانون‌شکنانه‌ی یک فرد چگونه بر تصمیم‌های دیگران تاثیر می‌گذارد. نتایج نشان می‌دهد که حتی تعداد اندکی از افراد متخلف ممکن است دیگران را به نادیده‌گرفتن قوانین تشویق کنند و در شرایط خاص، رفتار یک گروه را به‌کلی تغییر دهند.
لوکاس مولمن، روان‌شناس دانشگاه آمستردام و از پژوهشگران مطالعه، معتقد است افراد به‌شدت قانون‌شکن می‌توانند محدودیت‌های نانوشته‌ای را که رفتار اعضای گروه را کنترل می‌کنند، از میان بردارند.
کپی لینکآزمایشی برای بررسی سرایت قانون‌شکنی
به‌گزارش ساینس‌نیوز، پژوهشگران برای بررسی موضوع، آزمایشی آنلاین با حضور ۷۵۰ شهروند آمریکایی طراحی کردند. آزمایش یک هفته پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۲۴ انجام شد و تقریبا نیمی از شرکت‌کنندگان خود را دموکرات و نیم دیگر جمهوری‌خواه معرفی کردند.
شرکت‌کنندگان انیمیشنی را تماشا می‌کردند که در آن شهابی از روی ردیفی شامل ۱۰۰ مربع عبور می‌کرد. وظیفه‌ی آن‌ها تشخیص روشن‌ترین مربع بود؛ اما آزمایش یک نکته‌ی مهم داشت: هرچه مربع انتخاب‌شده به سمت راست ردیف نزدیک‌تر بود، شرکت‌کننده پول بیشتری دریافت می‌کرد.
احتمال قانون‌شکنی پس از مشاهده‌ی تخلف فردی هم‌حزب، از ۲۳ درصد به نزدیک ۴۰ درصد رسید
درحالی‌که روشن‌ترین مربع همیشه در نزدیکی مرکز ردیف قرار داشت، انتخاب آخرین مربع سمت راست حدود ۱٫۳۰ دلار پاداش داشت. بنابراین شرکت‌کنندگان باید میان پاسخ درست و دریافت پول بیشتر یکی را انتخاب می‌کردند.
نتایج اولیه نشان داد که حدود ۲۰ درصد افراد همواره پاسخ درست را انتخاب می‌کردند و به قوانین پایبند بودند. در مقابل، تقریبا همین تعداد نیز به‌طور مداوم قوانین را نادیده می‌گرفتند.
در مرحله‌ی بعد، پژوهشگران اطلاعاتی درباره‌ی انتخاب یکی از شرکت‌کنندگان قبلی در اختیار افراد قرار دادند. این اطلاعات شامل گرایش سیاسی فرد و میزان پایبندی او به قوانین بود. هدف این بود که مشخص شود آگاهی از رفتار دیگران، به‌خصوص افرادی که از نظر سیاسی به شرکت‌کننده نزدیک هستند، چه تاثیری بر تصمیم او دارد.
نتایج آزمایش تفاوت جالبی میان تاثیر افراد قانون‌مدار و قانون‌شکن نشان داد. وقتی شرکت‌کنندگان متوجه می‌شدند فرد قبلی قوانین را رعایت کرده است، معمولا تغییری در رفتارشان ایجاد نمی‌شد. حتی تعلق به حزب سیاسی مشترک نیز تاثیر چندانی بر افزایش قانون‌مداری نداشت. اما وقتی می‌فهمیدند فردی با گرایش سیاسی مشابه آن‌ها برای دریافت پول بیشتر قانون را زیر پا گذاشته است، احتمال تکرار همان رفتار افزایش پیدا می‌کرد.
در شرایط عادی، یعنی زمانی که شرکت‌کنندگان از انتخاب دیگران اطلاعی نداشتند، حدود ۲۳ درصد مواقع آخرین مربع سمت راست را انتخاب می‌کردند؛ گزینه‌ای که بیشترین پاداش مالی را داشت. اما پس از مشاهده‌ی اینکه فردی هم‌حزب آن‌ها همین گزینه را انتخاب کرده است، این احتمال به نزدیک ۴۰ درصد رسید. به بیان ساده، دیدن قانون‌شکنی دیگران می‌توانست احتمال تخلف را تقریبا ۱۷ درصد افزایش دهد، درحالی‌که مشاهده‌ی رفتار قانون‌مدارانه تاثیر مشابهی نداشت.
پژوهشگران همچنین دریافتند که بیشتر افراد هنگام تقلید از رفتار قانون‌شکنانه، تخلفی مشابه فرد قبلی انجام می‌دادند یا از او فراتر نمی‌رفتند. بااین‌حال، کمی بیش از چهار درصد شرکت‌کنندگان تمایل داشتند شدت تخلف را افزایش دهند. همین گروه کوچک، توجه پژوهشگران را به خود جلب کرد.
کپی لینکچگونه چهار درصد افراد می‌توانند رفتار یک گروه را تغییر دهند؟
پژوهشگران برای بررسی پیامدهای بلندمدت این رفتارها، شبیه‌سازی کامپیوتری انجام دادند. آن‌ها براساس رفتار هر یک از ۷۵۰ شرکت‌کننده، نمونه‌ای دیجیتال ساختند و سپس این نمونه‌ها را در گروه‌های ۱۰۰ نفره با یکدیگر وارد تعامل کردند.
شبیه‌سازی‌ها نشان دادند تنها تعداد اندکی از افراد که تخلف دیگران را تشدید می‌کنند، می‌توانند در شرایط خاص یک گروه کامل را به سمت قانون‌شکنی گسترده بکشانند
شبیه‌سازی نشان داد که در برخی شرایط، همان تعداد اندک از افرادی که تمایل داشتند تخلف دیگران را تشدید کنند، می‌توانستند به‌تدریج تمام اعضای گروه را به سمت قانون‌شکنی شدید سوق دهند. برای مثال، اگر فردی رفتار قانون‌شکنانه‌ی نفر قبلی را تقلید کند و نفر بعدی تخلف را کمی افزایش دهد، این روند ممکن است بارها تکرار شود و در نهایت به رفتاری بسیار شدیدتر از تخلف اولیه منجر شود.
البته این اتفاق در همه‌ی شبیه‌سازی‌ها رخ نداد. زمانی که گروه‌ها به همان نسبت آزمایش واقعی شامل افراد کاملا قانون‌مدار بودند، میزان کلی تخلف در سطحی متوسط تثبیت می‌شد.
این یافته نشان می‌دهد که حضور افراد پایبند به قوانین می‌تواند تا حدی مانع گسترش رفتارهای نادرست شود، هرچند مشاهده‌ی رفتار قانون‌مدارانه به‌تنهایی تاثیر چندانی بر تغییر تصمیم دیگران نداشت.
کپی لینکآیا قانون‌شکنی در دنیای واقعی هم مسری است؟
پژوهشگران معتقدند نتایج مطالعه می‌تواند به درک بهتر برخی رفتارهای جمعی کمک کند؛ از رانندگانی که با مشاهده‌ی سرعت بالای دیگران تندتر می‌رانند تا تجمع‌های مسالمت‌آمیزی که در شرایط خاص به خشونت کشیده می‌شوند. بااین‌حال، محدودیت مهمی وجود دارد: آزمایش در محیطی انجام شد که شرکت‌کنندگان برای تخلف با مجازات واقعی روبه‌رو نمی‌شدند.
اوگن دیمانت، اقتصاددان رفتاری دانشگاه پنسیلوانیا که در پژوهش مشارکت نداشت، می‌گوید مطالعه اطلاعات ارزشمندی درباره‌ی رفتار انسان در نبود پیامدهای منفی ارائه می‌دهد، اما دنیای واقعی پیچیده‌تر است. به‌گفته‌ی او، عواملی مانند احتمال مجازات، هنجارهای اجتماعی و انتظارات دیگران می‌توانند رفتار افراد را کنترل کنند. بنابراین برای درک چگونگی سرایت قانون‌شکنی در جامعه، باید این عوامل را نیز در نظر گرفت.
مولمن نیز می‌پذیرد که شرایط واقعی بسیار پیچیده‌تر از آزمایش است، اما معتقد است مطالعه یک سازوکار مهم در رفتار جمعی را آشکار می‌کند: برای گسترش قانون‌شکنی در یک گروه، لزوما نیازی نیست بیشتر اعضا از ابتدا تمایل به تخلف داشته باشند؛ گاهی رفتار چند نفر و تقلید دیگران از آن‌ها کافی است.
پژوهش در ژورنال Proceedings of the Royal Society B منتشر شده است.
