به گزارش سلامت نیوز به نقل از جام جم، سوءتغذیه همیشه برای ما تصویری از کودکان نحیف با چهره‌ای استخوانی در منطقه‌ای دور و محروم است اما وضعیت تغذیه امروز، روی غافلگیرکننده دیگری هم دارد؛ آن هم تصویر کودکانی با ظاهری چاق و دارای اضافه‌وزن که دچار سوءتغذیه هستند؛ پدیده‌ای که در ادبیات جهانی سلامت، از آن با عنوان بار دوگانه سوءتغذیه یاد می‌شود و در آن، فقر ریزمغذی‌ها و پرخوری در مصرف مواد غذایی کالری خالی، یکی دیگر از جنبه‌های سوءتغذیه است که شاید به چشم نیاید اما همزمانی دو معضل چاقی و لاغری کودکان در مناطق مختلف ایران، هشداری جدی برای بروز یک بحران در نسل آینده است؛ نسلی که نمی‌توان از پس حفظ سلامت آنها، به سادگی و بدون تفاوت عبور کرد.
سیری شکمی، گرسنگی سلولی
تا سال‌های گذشته، سوءتغذیه کودکان و نوجوانان در برخی مناطق محروم کشور، اصلی‌ترین دغدغه سلامت و تغذیه بود. در سال‌های اخیر هم به‌دلیل تغییر سبک زندگی و کاهش فعالیت و خانه‌نشینی کودکان در دوران‌های مختلف از جمله همه‌گیری کرونا، آلودگی هوا و... آنچه بیش از هروقت دیگری به چشم می‌آمد، اضافه وزن و چاقی مفرط این قشر از جامعه بود اما حالا و در تازه‌ترین اتفاق و به گفته دکتر احمد اسماعیل‌زاده، مدیر کل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، با پدیده بار دوگانه سوءتغذیه مواجه شده‌ایم که به ویژگی غالب کشورهای در حال توسعه از جمله ایران تبدیل شده است.
این‌طور که دکتر اسماعیل‌زاده می‌گوید ما در مرحله گذار تغذیه‌ای قرار داریم که طبیعتا متاثر از مولفه‌های اقتصادی نیز هست: «در چنین شرایطی، وقتی تورم مواد غذایی بالا می‌رود، خانوارها بالاجبار سمت مصرف اقلام کم‌کالری و ارزان گرایش پیدا می‌کنند. اینجاست که مفهوم تفاوت میان «سیری شکمی» و «سیری سلولی» معنا پیدا می‌کند. یعنی معده پر است و دریافت انرژی بالاست اما سلول‌ها تشنه ویتامین‌ها، مواد معدنی و پروتئین هستند.» موضوعی که البته از نظر او، محدود و منحصر به کشور ما نیست و برخی دیگر از کشورهای در حال توسعه دیگر از جمله برزیل، مکزیک و... هم درگیر چنین پدیده‌ای هستند. با این حال، مسائل اقتصادی همه آن چیزی نیست که چنین پدیده‌ای را رقم می‌زند و بخش زیادی از چرایی وقوع این اتفاق، با فرهنگ جامعه هم ارتباط مستقیمی دارد: «مثلا کودک به‌جای مصرف یک واحد میوه با حدود ۶۰کالری انرژی و سرشار از فیبر و ریزمغذی، یک کیک یا بیسکوئیت صنعتی با کالری بالاتر مصرف می‌کند. این همان ضعف فرهنگی است که برخی از خانواده‌ها در سبد غذایی‌شان به آن کم‌توجهی می‌کنند.» این را مدیر کل بهبود تغذیه وزارت بهداشت می‌گوید و معتقد است گسترش چنین فرهنگ اشتباهی باعث می‌شود کودک انرژی اضافه دریافت کند اما نیاز حیاتی بدنش به مواد مغذی بی‌پاسخ بماند. حاصل این فرآیند، پدیدار شدن کودکانی چاق اما به‌شدت دچار سوءتغذیه پنهان است؛ کودکانی که همزمان از کم‌خونی و فقر آهن و کمبود شدید ویتامین D رنج می‌برند.
چاقی کلانشهرها و لاغری مناطق محروم
شکاف جغرافیایی سلامت در کشور، حالا خود را روی ترازو نشان داده است؛ آنجایی که کودکان کلانشهرها در محاصره فست‌فود، پرخوری و کم‌تحرکی چاق می‌شوند و کودکان مناطق محروم و حاشیه‌ای، دسترسی به ابتدایی‌ترین ریزمغذی‌ها را ندارند و درگیر لاغری مفرط هستند. شاید برای همین است که مدیر کل دفتر بهبود تغذیه معتقد است سیاستگذاری‌های متمرکز و واحد برای تغذیه کل کشور نتیجه‌بخش نیست و نخواهد بود. او می‌گوید: «در برخی استان‌ها از جمله مناطق حاشیه‌ای و محروم، شاخص لاغری و کمبود حاد مواد مغذی دست بالا را دارد و در برخی دیگر از کلانشهرها، اضافه‌وزن و چاقی مفرط مساله اصلی است؛ موضوعی که تصمیم‌گیری مرکزی را برای حل این بحران دشوار می‌کند. به همین دلیل رویکرد وزارت بهداشت، واگذاری اختیارات به دانشگاه‌های علوم پزشکی و مدیران استانی است تا متناسب با زیست‌بوم منطقه تصمیم بگیرند.»
دکتر اسماعیل‌زاده با ذکر نمونه‌های عینی ادامه می‌دهد: «به‌عنوان مثال برنامه‌های مقابله با چاقی و اضافه‌وزن با جدیت در استان‌های شمالی و مناطقی مانند تهران، اردبیل و... پیگیری می‌شود چراکه آنجا اضافه وزن کودکان هشداردهنده است. در مقابل، در استان‌هایی نظیر سیستان و بلوچستان یا هرمزگان، اضافه‌وزن اولویت بحرانی نیست. آنجا کمبود روی، فقر آهن، لاغری مفرط و کوتاهی قد مساله اصلی است و برنامه‌های ما بر مکمل‌یاری گسترده و بسته‌های حمایتی متمرکز می‌شود.»
از نظر دکتر اسماعیل‌زاده تصمیم‌گیری غیرمتمرکز استانی، سرعت مداخله و اثربخشی را در حل این بحران دوچندان می‌کند.
نسلی که در معرض خطر است
آنچه روشن به‌نظر می‌رسد آن است که تداوم این وضعیت و افراط و تفریط در دو حالت چاقی و لاغری ناشی از مسائل اقتصادی، ضعف فرهنگی و سبک زندگی مدرن، هزینه‌های سهمگینی برای آینده سرمایه انسانی کشور که همان کودکان و نوجوانان امروز هستند به‌دنبال دارد؛ موضوعی که دکتر اسماعیل‌زاده آن را تایید می‌کند و می‌گوید: «چه کمبود ریزمغذی‌ها و لاغری و چه اضافه‌وزن و دریافت کالری مازاد، هر دو به یک اندازه تهدیدکننده سلامت نسل فردا هستند. اگر کمبود مواد مغذی در سنین رشد مهار نشود، با پدیده‌هایی مثل کوتاهی قد، اختلال در تمرکز و یادگیری، افت بهره‌وری و نهایتا از دست رفتن پویایی نیروی کار آینده روبه‌رو خواهیم شد؛ کودکانی که در آینده نزدیک به سرعت مستعد پوکی استخوان و بیماری‌های ناشی از ضعف ایمنی می‌شوند.» از طرف دیگر، کودک یا نوجوانی که امروز با چاقی بی‌کیفیت رشد می‌کند، با درصد احتمال بسیار بالایی به یک بزرگسال چاق تبدیل خواهد شد: «این یعنی سونامی خاموش بیماری‌های مزمن مانند دیابت نوع ۲، فشار خون، بیماری‌های قلبی - عروقی، کبد چرب و... . درواقع کرختی و بی‌حالی امروز آنها در مدرسه، به ناکارآمدی فردی و تحمیل هزینه‌های سنگین درمانی در فردا تبدیل می‌شود.»
شاید بهتر است همین امروز این باور غلط سنتی که معتقد است کودک تپل یعنی سالم یا لاغر بودن یعنی سوءتغذیه در فرهنگ عمومی اصلاح شود.
طرح‌های وزارت بهداشت برای اصلاح کمبودهای غذایی
وزارت بهداشت طرح‌های حمایتی و مداخلات تغذیه‌ای ویژه‌ای را متناسب با نیاز هر منطقه در سراسر کشور اجرایی کرده است. به گفته مدیر کل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، وضعیت کودکان زیر پنج سال از طریق شبکه بهورزان و پایگاه‌های بهداشت در سراسر کشور، پایش رشد می‌شوند و اطلاعات و کد ملی کودکان دچار اختلال رشد یا سوءتغذیه به وزارت رفاه اعلام می‌شود. برای دهک‌های اول تا پنجم درآمدی، ماهانه مبالغ مشخصی در قالب یارانه تغذیه واریز می‌شود تا برای خرید ۱۱قلم کالای اساسی ضروری رشد کودک اختصاص یابد. دکتر اسماعیل‌زاده اضافه می‌کند: «برای دهک‌های ششم و هفتم نیز این اعتبار با رقم حمایتی لحاظ شده است. پایش مجدد رشد این کودکان مرتبا توسط بهورزان بررسی می‌شود تا اثربخشی یارانه سنجیده شود. خوب است بدانید از نظر ما، وضعیت کودکی که در دهک‌های بالای درآمدی دچار اختلال رشد یا سوءتغذیه است، نه به دلایل اقتصادی بلکه ناشی از عادات غلط و ضعف فرهنگی است. بنابراین در چنین شرایطی، سیستم بهداشت مناطق، به خانواده‌ها فراخوان می‌دهد تا از طریق مشاوره‌های تخصصی، آموزش اصلاح الگوی تغذیه و سواد سلامت، عادات غذایی کودک اصلاح شود.» در این میان، توزیع تغذیه رایگان در مدارس کشور هم ابلاغ شده است. در اغلب استان‌ها توزیع شیر رایگان دو تا سه بار در هفته دنبال می‌شود.
دکتر اسماعیل‌زاده این‌طور توضیح می‌دهد که این اتفاق در مناطقی که زیرساخت یا حمل‌ونقل توزیع شیر پاستوریزه با چالش همراه است، اقلام مغذی جایگزین نظیر خرما، نان‌های مغزدار و دانه‌های روغنی و آجیل توزیع می‌شود تا علاوه بر تامین نیاز بدن دانش‌آموز، فرهنگ‌سازی مصرف شیر هم نهادینه شود: «طرح مکمل‌یاری با قرص آهن و ویتامین D، به‌ویژه در مدارس مناطق حاشیه‌ای و کم‌برخوردار در حال اجراست و وزارت بهداشت در تلاش است متناسب با کمبودهای موجود، اقلام مکمل ضروری دیگری را به این چرخه اضافه کند.
