به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، زندگی در عصر فناوری‌های نوین ارتباطی، بیش از هر زمان دیگری انسان را با انتخاب‌های گوناگون در فضای مجازی روبه‌رو کرده است. در چنین شرایطی، تاکید بر سبک زندگی مومنانه به معنای فاصله گرفتن از فناوری یا نادیده گرفتن امکانات آن نیست؛ چراکه استفاده از ابزارهای دیجیتال و رسانه‌های نوین به بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی امروز تبدیل شده است.
بنابر روایت حوزه، مسئله اصلی چگونگی استفاده از این امکانات و حفظ اختیار انسان در مواجهه با آنهاست. فردی که به اصول دینی و اخلاقی پایبند است، باید بتواند درباره محتوایی که مشاهده یا منتشر می‌کند، مدت‌زمان حضور خود در فضای آنلاین و حتی زمان کنار گذاشتن تلفن همراه تصمیمی آگاهانه بگیرد.
از این منظر، فضای مجازی را نمی‌توان به‌طور مطلق تهدیدی برای ایمان یا عاملی تضمین‌شده برای افزایش آگاهی و تعالی دانست. آثار این فضا تا حد زیادی به انتخاب‌ها، اهداف و رفتار کاربران وابسته است.
برای مثال، تلفن همراه می‌تواند ساعت‌ها توجه افراد را به محتوای کم‌ارزش یا مغایر با ارزش‌های اخلاقی معطوف کند؛ اما همین وسیله امکان مطالعه، یادگیری، ارتباط با خانواده و دوستان، یاری‌رسانی به دیگران و دسترسی به منابع دینی را نیز فراهم می‌آورد. شبکه‌های اجتماعی هم، در کنار قابلیت انتشار شایعات و توهین، می‌توانند بستری برای ترویج اخلاق، گسترش همدلی و سامان‌دهی فعالیت‌های خیرخواهانه باشند.
معیار تشخیص فرصت از تهدید در فضای مجازی
حجت‌الاسلام حبیب بابایی، فعال فرهنگی و پژوهشگر حوزوی، معتقد است ارزیابی کیفیت حضور در فضای مجازی باید بر پیامدهای آن در زندگی فردی و اجتماعی متمرکز باشد.
وی با تاکید بر اهمیت این موضوع می‌گوید: معیار اساسی برای سنجش نحوه استفاده از فضای مجازی آن است که بررسی کنیم پس از ساعت‌ها و روزها حضور در این محیط، چه تغییری در وجود ما ایجاد شده است؛ آیا آگاهی‌مان افزایش یافته یا دچار سردرگمی شده‌ایم؟ آرامش بیشتری داریم یا اضطرابمان بیشتر شده است؟ ارتباطات انسانی‌مان تقویت شده یا احساس تنهایی می‌کنیم؟ رفتار اخلاقی و روحیه شکرگزاری در ما پررنگ‌تر شده یا به سمت پرخاشگری و حسرت حرکت کرده‌ایم؟
به گفته وی، اگر فضای مجازی در خدمت افزایش دانش، تحکیم روابط انسانی، انجام کارهای خیر و تعمیق معنویت قرار گیرد، می‌تواند از فرصت‌های ارزشمند زندگی معاصر باشد؛ اما زمانی که کنترل وقت، ذهن و احساسات انسان را به دست بگیرد، همین ظرفیت به چالشی جدی تبدیل خواهد شد.
فضای مجازی بخشی از سبک زندگی امروز است
این پژوهشگر حوزوی با اشاره به گسترش حضور افراد در بسترهای آنلاین اظهار می‌کند که فضای مجازی دیگر ابزاری حاشیه‌ای و جدا از زندگی روزمره نیست، بلکه به بخش مهمی از فعالیت‌های عادی مردم تبدیل شده است.
بسیاری از کاربران از نخستین دقایق پس از بیدار شدن تا ساعات پایانی شب با تلفن همراه، پیام‌رسان‌ها، شبکه‌های اجتماعی، وب‌سایت‌ها و خدمات اینترنتی سروکار دارند. خرید، آموزش، ارتباط با دوستان و بستگان، پیگیری اخبار، سرگرمی، امور بانکی و بخشی از فعالیت‌های فرهنگی و دینی نیز در همین بستر انجام می‌شود.
در چنین وضعیتی، نمی‌توان رفتار افراد در فضای مجازی را از سبک زندگی واقعی آنها جدا دانست. اگر زیست مومنانه را مجموعه‌ای از باورها و رفتارهای مبتنی بر ایمان به خدا، مسئولیت‌پذیری اخلاقی، رعایت حقوق دیگران، پاسداشت کرامت انسانی و تلاش برای رشد معنوی تعریف کنیم، این اصول باید در تعاملات آنلاین نیز مورد توجه قرار گیرند.
حجت‌الاسلام بابایی تاکید می‌کند که استفاده آگاهانه، هدفمند و اخلاق‌مدار از امکانات رسانه‌ای جدید، یکی از شاخصه‌های مهم زندگی مومنانه در فضای مجازی به شمار می‌رود.
اینترنت؛ فرصتی برای گسترش معرفت دینی
دکتر سیده فاطمه سیدمدلل‌کار، مدرس دانشگاه، نیز با اشاره به ظرفیت‌های آموزشی و معرفتی اینترنت می‌گوید دسترسی سریع و گسترده به منابع علمی و دینی از مهم‌ترین فرصت‌هایی است که فناوری‌های ارتباطی در اختیار جامعه قرار داده‌اند.
در گذشته، دسترسی به برخی کتاب‌ها، سخنرانی‌ها، کلاس‌های آموزشی و استادان برجسته برای بسیاری از افراد دشوار بود؛ اما امروزه بخش قابل توجهی از این منابع با چند جست‌وجوی ساده در دسترس کاربران قرار دارد.
علاقه‌مندان می‌توانند در ساعات مختلف شبانه‌روز به تلاوت قرآن گوش دهند، ترجمه و تفسیر آیات را مطالعه کنند، سخنرانی‌های دینی ببینند، درباره احکام و موضوعات اعتقادی پژوهش کنند یا در دوره‌های آموزشی مجازی شرکت داشته باشند. همچنین بسیاری از کتابخانه‌ها و مراکز علمی، آثار خود را در قالب دیجیتال منتشر می‌کنند.
این دسترسی گسترده می‌تواند زمینه مناسبی برای افزایش دانش و معرفت دینی فراهم کند؛ البته بهره‌مندی از چنین فرصتی مستلزم آن است که کاربران با رویکردی فعال، هوشمندانه و مسئولانه در فضای مجازی حضور داشته باشند و منابع معتبر را از محتوای غیرقابل اعتماد تشخیص دهند.
گسترش ارتباطات دینی و اجتماعی در بستر آنلاین
سیدمدلل‌کار با اشاره به نقش شبکه‌های اجتماعی در توسعه تعاملات فرهنگی و دینی خاطرنشان می‌کند که این بسترها امکان آشنایی بیشتر مردم با برنامه‌های مذهبی، فعالیت‌های فرهنگی، طرح‌های خیریه و پویش‌های اجتماعی را فراهم کرده‌اند.
اطلاع‌رسانی درباره مراسم دینی، جمع‌آوری کمک برای خانواده‌های نیازمند، معرفی کتاب‌های ارزشمند، انتشار توصیه‌های اخلاقی و ارسال پیامی امیدبخش برای فردی که روزهای دشواری را پشت سر می‌گذارد، نمونه‌هایی از کارکردهای مثبت فضای مجازی است.
وی همچنین یادآور می‌شود که فعالیت خیرخواهانه در عصر ارتباطات دیجیتال، الزاما به اقدامات گسترده و تشکیلاتی محدود نمی‌شود. گاهی انتشار مطلبی سودمند، پاسخ‌گویی محترمانه و مستدل به یک پرسش، معرفی منبعی معتبر یا جلوگیری از بازنشر خبری نادرست نیز می‌تواند جلوه‌ای از مسئولیت‌پذیری اخلاقی کاربران باشد.
هر کاربر؛ ظرفیتی برای ترویج ارزش‌های انسانی
این مدرس حوزه و دانشگاه با اشاره به تغییر شیوه انتقال پیام‌های فرهنگی در عصر دیجیتال می‌گوید در گذشته، رساندن یک پیام به شمار زیادی از مخاطبان به امکانات گسترده‌ای نیاز داشت؛ اما امروزه هر کاربر شبکه‌های اجتماعی می‌تواند به تولیدکننده و منتشرکننده محتوا تبدیل شود.
این ویژگی، فرصت مهمی برای گسترش ارزش‌های اخلاقی و انسانی ایجاد کرده است. انتشار نوشته‌ای کوتاه درباره احترام به والدین، تهیه کلیپی درباره کمک به نیازمندان، معرفی یک کتاب مفید، ترویج امر به معروف و نهی از منکر، آموزش مهارتی کاربردی یا بازگویی تجربه‌ای الهام‌بخش، می‌تواند بر نگرش و رفتار مخاطبان تاثیر بگذارد.
از این رو، بهره‌گیری هوشمندانه از ظرفیت‌های به‌ظاهر ساده فضای مجازی، بخشی مهم از زیست مومنانه در دنیای امروز محسوب می‌شود؛ حضوری که در آن، کیفیت محتوا، شیوه تعامل با دیگران و توجه به پیامدهای رفتار آنلاین، در کنار میزان استفاده از فناوری اهمیت دارد.
